نشریه علمی هنرهای صناعی خراسان بزرگ

نشریه علمی هنرهای صناعی خراسان بزرگ

خوانش نگاره گریز یوسف از زلیخای کمال‌الدین بهزاد با مفاهیم نگاه، میل و ژوئیسانس در اندیشه ژاک لاکان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
عضو هیات علمی گروه صنایع دستی دانشکده هنر دانشگاه الزهرا
چکیده
کاربرد مفاهیم ژاک لاکان در تفسیر آثار هنری و ادبی غالبا با این ابهام همراه است که مفهوم در چه مرحله‌ای وارد خوانش می‌شود و تغییر نقطه آغاز چه اثری بر نتیجه دارد. این پژوهش می‌پرسد مفاهیم نگاه، میل و ژوئیسانس چه امکاناتی برای تفسیر نگاره «گریز یوسف از زلیخا»ی بهزاد در پیوند با روایت‌های قرآنی و ادبی آن فراهم می‌کنند؟ مواد پژوهش شامل نگاره، آیات ۲۳ تا ۲۹ سوره یوسف با رجوع به تفسیر المیزان، حکایت سعدی در بوستان و اشعار جامی است. مطالعه با رویکردی کیفی و با سه مفهوم نگاه، میل و ژوئیسانس انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد چگونگی تعیین جایگاه سوژه در کاربرد مفاهیم و تفاسیر برآمده از آن دخیل است. در مورد مفهوم نگاه: خوانش لاکانی این امکان را می‌دهد که کاخ را محل آشکارشدن فاصله میان تدبیر زلیخا و سرانجام مواجهه او با یوسف بدانیم. زلیخا در فضایی که برای تحقق خواستش فراهم شده، خود به موضوع دیدن تبدیل می‌شود و در نزدیک‌ترین فاصله با یوسف، پاسخ مطلوب را دریافت نمی‌کند. در مورد مفهوم میل: تماس پیکره‌ها نیز نزدیکی جسمانی را با دسترس‌ناپذیری خواست دیگری همراه می‌کند. نگاره این موقعیت را از طریق رابطه میان معماری و حرکت پیکره‌ها محسوس می‌سازد. در مورد مفهوم ژوئیسانس: معنای حرکت یوسف با توجه به تعلق الهی او روشن‌تر می‌شود. مقایسه این حرکت با بازنمایی خلسه معنوی، امکان تأمل در نسبتی میان چشم‌پوشی از وصال و بهره‌مندی از تعلقی دیگر را فراهم می‌کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Lacanian Reading of Kamal ud-Din Behzad’s 'The Escape of Joseph from Zulaikha': Analysis Through the Concepts of the Gaze, Desire, and Jouissance

نویسنده English

Hojjatollah Askari Alamouti
Assistant professor in Department of Handicrafts, Faculty of Art, Alzahra University, Tehran, Iran
چکیده English

Applying Jacques Lacan’s psychoanalytic concepts to artistic and literary interpretation often involves ambiguity regarding when a concept enters the reading and how shifting the starting point impacts the outcome. This study investigates how the gaze, desire, and jouissance inform the interpretation of Kamal al-Din Behzad’s miniature The Escape of Joseph from Zulaikha alongside its Quranic and literary intertexts (Surah Yusuf via Tafsir al-Mizan, Saadi’s Bustan, and Jami’s poetry). Employing a qualitative Lacanian framework, the findings demonstrate that defining the subject’s position critically governs conceptual application and interpretive results. Regarding the gaze, a Lacanian reading illuminates the palace as the locus where the discrepancy between Zulaikha’s scheme and her encounter with Joseph is exposed; within her orchestrated space, Zulaikha becomes the object of vision, failing to receive her desired response despite maximum proximity. Concerning desire, physical contact pairs bodily closeness with the unreachability of the Other’s desire, rendered tangible through the interplay of architecture and figural movement. Finally, regarding jouissance, Joseph’s movement gains clarity through his divine devotion, where comparing his escape to spiritual ecstasy highlights how renouncing earthly union enables participation in a higher realm of transcendental belonging.

کلیدواژه‌ها English

Jacques Lacan
gaze
desire
jouissance
Kamal al-Din Behzad
Yusuf and Zulaykha