نشریه علمی هنرهای صناعی خراسان بزرگ

نشریه علمی هنرهای صناعی خراسان بزرگ

بررسی معماری و تزئینیات ساختمانی در آرامگاه حسام‌ الدوله بیرجند

نویسندگان
1 M
2 عضو هئیت علمی دانشگاه مازندران
3 استادیار گروه باستان شناسی، دانشکده هنر، دانشگاه بیرجند، ایران
4 دکترا باستان شناسی، گروه باستان شناسی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران
چکیده
شکوه، عظمت و زیبایی معماری اسلامی ایران و حتی معماری قبل از اسلام، بیش از هر چیز به تزئین و آرایش آن بستگی دارد. هنرهای والای اسلامی، چه هنرهای تزئینی و چه هنرهای کاربردی، دارای اهمیت و اعتبار ویژه‌ای است و در هر دوره از ادوار اسلامی ایران، جهت تزئین فضاهای معماری از انواع هنرها استفاده شده که این هنرها علاوه بر جنبة تزئینی، ویژگی معماری و تزئینی هر دوره را بیان می‌کند. در معماری تاریخی ایران علاقه به سطوح تزئینی از علاقه به اشکال ساختمانی کمتر نیست و طرح‌های تزئینی با چنان احساسی از ارتباط اجزاء با کل ساخته می‌شود که این احساس برای ارتباط عناصر واقعی ساختمان کمتر دیده می‌شود. از جمله بناهایی که در دورة اسلامی بعد از مساجد مهم‌ترین عناصر تزئینی در آن به کار رفته است، معماری آرامگاهی می‌باشد. در این تحقیق معماری و تزئینات به کار رفته در آرامگاه حسام الدوله بیرجند معرفی می‌شود. این آرامگاه مربوط به دوره قاجار و جزء بناهای آرامگاهی غیر مذهبی است. پژوهش حاضر از نوع تحقیقات توصیفی و تحلیلی و با رویکرد تاریخی و فرهنگی بوده و جمع‌آوری یافته‌های آن نیز طریق مطالعات کتابخانه‌ای و میدانی انجام شده است. سوال اصلی تحقیق این است که آرایه‌های تزئینی به کار رفته در آرامگاه حسام الدوله کدامند؟ از جمله تزئینات به کار رفته در آن هنر آینه‌کاری است. هنر آینه‌کاری در دورة قاجار در بناهای حکومتی و آرامگاه‌های مذهبی بیش‌ترین کاربرد را دارد. آینه‌کاری به کار رفته در آرامگاه حسام الدوله به صورت اشکال هندسی و به‌صورت رسمی‌بندی، انواع گره و نقوش اسلیمی و نقاشی و خط بر پشت آینه به‌وجود آمده است. علاوه بر آینه‌کاری در این بنا از هنر گچبری به صورت نقوش اسلیمی و حیوانی و آجرکاری نیز استفاده شده است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Investigation of decorative elements (complement arrays) construction of the tomb of Hesam Dowlah in Birjand

نویسندگان English

A M 1
S M 2
Hossein Koohestani 3
Javad Khodadoost 4
1 M
2 عضو هئیت علمی دانشگاه مازندران
3 Assistant Professor, Department of Archeology, Faculty of Arts, Birjand University, Iran
4 PhD in Archeology, Department of Archeology, Faculty of Art and Architecture, University of Mazandaran, Babolsar, Iran
چکیده English

The splendor, grandeur and beauty of Islamic architecture of Iran, and even of pre-Islamic architecture, depends, above all, on its decoration. Islamic high arts, both decorative and applied arts, are of particular importance and prestige, and in every era of the Islamic era of Iran, various types of arts have been used to decorate the architectural spaces, which in addition to the decorative, architectural and decorative features of each It expresses the course. In Iranian historical architecture, interest in decorative surfaces is no less than interest in building forms, and decorative designs are made with such a sense of connection with the whole that this feeling is less likely to relate to the actual elements of the building. Tomb architecture is one of the most important decorative elements in the Islamic era after the mosques. In this research, the architecture and decoration used in the tomb of Hesam Dowlah Birjand is presented. This tomb is related to the Qajar period and is part of the non-religious tomb buildings. This research is a descriptive and analytical research with historical and cultural approach and its findings have been collected through library and field studies. The main question of the research is what are the decorative motifs used in the tomb of Hussam al-Dawlah? One of the decorations used in that art is mirror work. Mirror art is most used in government buildings and religious tombs during the Qajar period. Mirrors used in the tomb of Hesam Dowlah are geometrically formalized, with a variety of knitwear and Islamic motifs and paintings and a line on the back of the mirror. In addition to mirroring, the art of plastering has been used as an animal and animal motif and brickwork.

 آیتی، محمدحسن. )1371(. بهارستان در تاریخ و تراجم رجال قاینات و قهستان. مشهد: دانشگاه فردوسی.
احمدیان، محمدعلی. )1374(. جغرافیای شهرستان بیرجند. مشهد: آستان قدس رضوی.
 بلخاری قهی، حسن. )1396(. فلسفه-هندسه ومعماری. تهران: دانشگاه تهران.
 بهار، مهرداد. )1381(. از اسطوره تا تاریخ. تهران:چشمه.
پاپلییزدی، محمدحسین. )1376(. »ژئوپولیتیک:اهمیت ژئوپولیتیکی شرق و شامل شرق ایران«. تحقیقات جغرافیایی. )شماره 44(، .3-23
 پایگاه پژوهشی شهر تاریخی بیرجند. )1390(. ویژهنامه کارگاه فهم معماری ایران از پنجره بیرجند، .14-15
 پورزرین، رضا. )1391(. »مطالعه تطبیقی نشانه های بصری آینه کاری ایرانی با نقاشی نوین )امپرسیونیسم،کوبیسم، فوتوریسم، اُپ آرت)«. پایاننامه کارشناسی ارشد.اصفهان: دانشکده هنر
ترکامن، علی؛ و امیرحسین فرشچیان. )1395(. »بهره وری از هنر آینه کاری در تلطیف فضای معماری با توجه به بازانگاری فضای معماری اسلامی«. مطالعات هنر و علوم انسانی. )شامره 10(، .43-49
 حاجی صادقی، امیر. )1386(. بهسان رود. بیرجند: پایگاه میراث فرهنگی و گردشگری.
خزاعی مسک، سمیه؛ و آرزو پایدارفرد. )1392(»تزئینات آینه کاری و گچبری باغ رحیم آباد بیرجند«. نگره.)شماره 27(، .60-48
 خزایی، محمد. )1382(. »نمادگرایی در هنر اسلامی:تاویل نمادین نقوش در هنر ایران«. مجموعه مقالات اولین همایش هنر اسلامی. به کوشش محمد خزائی. تهران: وزارت فرهنگ و هنر اسلامی
 خزایی، محمد. )1386(. »نقش نمادین طاووس در هنرهای تزیینی ایران«. کتاب ماه و هنر. )شماره 111-112(، .6-12
خزایی، محمد. )1388(. »ساختار و نقشمایههای مدارس دور ه تیموری در خطه خراسان«. مطالعات هرن اسالمی. )شامره 11(، -78 .59
 
دادور، ابوالقاسم؛ و آزاده داالیی. )1395(. مبانی نظری هنرهای سنتی ایران در دور ه اسلامی. تهران: مرکب سپید.
 
رضایى، جامل. )1381(. بیرجندنامه-بیرجند در آغاز سد ه چهاردهم خورشیدى. تهران: هیرمند.
 رهنورد، زهرا. )1378(. حکمت هنر اسلامی. تهران:سمت.
 زمرشیدی، حسین. )1384(. معامری ایران-مصالح شناسی سنتی. تهران: آزاده.
 سجادی. علی. )1367(. »هنر گچبری در معماری اسلامی ایران«. اثر. )شماره 25(، .194-214
شاردن، ژان. )1372(. سفرنامه شاردن. ج.4 ترجمه اقبال یغمایى. تهران: توس.

 صابرمقدم، فرامرز. )1377(. گزارش ثبتی آرامگاه حسام الدوله. بیرجند: آرشیو اداره کل میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری خراسان جنوبی.
صادقی نیا، سارا، و سارا پوزش. )1395(. »بررسی تأویلی و نمادشناسانه نقش طاووس در هنرهای ایرانی«. ادبیات نمایشی و هنرهای تجسمی. )شماره 2(، .53-62

 صباغ پور، طیبه؛ و مهناز شایسته فر. )1389(. »بررسی نقشمایه نمادین پرنده در فرشهای صفویه و قاجار از نظر شکل و محتوا«. نگره. )شماره 14(، .49-39

 صفری، سمیه. )1393(. مطالعه ارتباط سنجی مفهوم آینه و گل و مرغ با تکیه بر نقاشیهای پشت آینه خانه امین التجار دور ه قاجار. پایاننامه کارشناسی ارشد. اردکان: دانشگاه علم و هنر.

 عباس زاده، مظفر؛ و همکاران. )1394(. »بررسی نقش مذهب شیعه بر هرن و معامری امامزادگان ایران«. مجموعه مقالات برگزیده کنگره ملی حضرت حسین بن موسی الکاظم )ع( . تهران: سازمان چاپ و انتشارات اداره اوقاف و امور خیریه.

 عطروش، طاهره. )1385(. بته جقه چیست؟. ترجمه مرتضی ترسلی. چاپ اول. تهران: موسسه فرهنگی هنری سیبال هنر
فراست، مریم. )1385(. »همنواختی کتیبه و نقوش هندسی در بناهای اصفهان عصر صفوی«. مطالعات هنر اسلامی. )شماره 5(، .25-44

 کاویان، مجتبی. )1394(. مستندسازی و تحلیل سیما و منظر شهر تاریخی بیرجند: چشم اندازها و تناسبات معماری. بیرجند: چهار درخت.
 کیانی، محمد یوسف. )1376(. تاریخ هنر معامری ایران در دور ه اسلامی. تهران: سمت.
 کیانی، محمد یوسف. )1386(. تزئینات وابسته معماری ایران دوره اسلامی. تهران: سازمان میراث فرهنگی.

 محمدی حاجی آبادی، فائزه؛ و همکاران. )1392(»بررسی تطبیقی هرن های تزیینی داخل کاخ صاحبقرانیه و بناهای روسیه قرن 18 و 19 میالدی«. هنرهای زیبا. )شامره .45-65 ،)1

 مقیمپو ر بیژنی، طاهره. )1386(. »بررسی تاریخی نقوش قاب آیینه و آیینه کاری دور ه زند و قاجار«. پایان نامه کارشناسی ارشد. تهران: دانشگاه الزهرا )س(

 مکی نژاد، مهدی. )1388(. تاریخ هنر در دوره اسلامی- تزئینات معماری. تهران: سمت.
منصف، محمدعلی. )1354(. امیر شوکت امللک علم)امیر قاین(. تهران: امیرکبیر.
 میرزا خانلرخان- اعتصامامللک. )1351(. سفرنامه اعتصام الملک. به کوشش منوچهر محمودی. مشهد: فردوسی.
 میش مست نهی، مسلم؛ و عباس عابد اصفهانی.)1386(. »بررسی تکنیک ساخت آینه و آینهکاری در تزیینات معماری ایران )با نگاهی ویژه به اصفهان دور ه صفوی(«.مرمت و پژوهش. )شماره 2(، .43-52
 وفایی فرد، مهدی. )1384(. در جستجوی هویت شهربیرجند. تهران: نظر.
 یاحقی، محمدجعفر. )1386(. فرهنگ اساطیر و داستان واره ها در ادبیات فارسی. تهران: فرهنگ معارص.
 یزدانی شواکند، غلامرضا. )1378(. بیرجند امروز.بیرجند: دانشگاه بیرجند.
. URL1: https://Google Earth.Com
 
 
دوره 1، شماره 2
تابستان 1402
صفحه 93-109

  • تاریخ دریافت 05 شهریور 1402