نشریه علمی هنرهای صناعی خراسان بزرگ

نشریه علمی هنرهای صناعی خراسان بزرگ

نمادشناسی جنبه‌های عرفانی- اسلامی و ادبی نقش طاووس در سردر بناهای دوره اسلامی و عصر صفویه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه شهرسازی، دانشکده هنر، دانشگاه بجنورد
2 دانشیار گروه معماری، دانشکده معماری و شهر سازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز
3 دانشجوی کارشناسی ارشد معماری اسلامی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز
چکیده
اندیشه‌های اساطیری و سپس حکمی و فلسفی ایرانیان در طول تاریخ بر ساختار هنر و معماری مؤثر بوده و به زبان زیباشناختی ویژه‌ای بدل گشته و بازتاب تطور این اندیشه‌ها و اعتقادات به شیوه‌های گوناگون در صور مختلف هنر ایران نمود یافته است .نماد یکی از ابزارهای معرفت و کهن‌ترین روش بیان، محسوب می‌شود. از نماد‌های پرکاربرد که در دوران اسلامی در مظاهر عرفانی، فرهنگی، هنر و ادبیات به صور مختلف دیده می‌شود، نماد «طاووس» است که پیشینه کاربرد نقش آن در هنر ایران، به دوران پیش از اسلام، باز می‌گردد. در ارتباط با ماهیت این نماد، این پرسش مطرح می‌گردد که تفسیر به کار رفته نقش «طاووس» از دیدگاه عرفانی- اسلامی و ادبیات ایران چگونه در سردربناهای صفوی تجلی یافته است؟ این پژوهش برای پاسخ به این سوال محوری، نقش طاووس را در سردرمسجد امام، مدرسه چهارباغ، کاخ هشت بهشت، حرم مطهر رضوی، حرم گوهرشاد و امامزاده هارون ولایت که جملگی از ابنیه صفوی هستند (یا در دوره‌‌ی صفویه دارای تعمیرات بوده‌اند) و پیوند آن با حکمت‌های نظری حاکم بر فضا، طی روندی دوسویه، با توجه به اسناد عینی موجود در بناها به روش استنادی – تفسیری بررسی خواهد کرد. طبق یافته‌ها، عصر صفویه و زنده شدن معانی عرفانی – مذهبی، سبب بروز تاثیرات فرهنگی، بر معماری زمان خود واستفاده از معانی عرفانی ایران، در ساخت بناها شد. یافته های گردآمده از طریق مقایسه و تحلیل محتوا در ارتباط با نماد و نقش «طاووس»، از دو دیدگاه ادبی و عرفانی-اسلامی، می‌تواند بیانگر نگرش باطنی به نماد طاووس در بناهای صفوی و.تأکید بر ضرورت مبحث امامت در باور شیعه، راهنمایی برای هدایت شوندگان، نابود کننده اهریمن، افزاینده برکت و نعمت و همچنین نماد گستردگی کیهانی ذات، دانست که با مقوله الوهیت پیوند دارد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Symbolism of mystical-Islamic and literary aspects of the role of the peacock in the entrances of Islamic period and Safavid buildings

نویسندگان English

Atefeh Sedaghati 1
Azita Belali Oskoyi 2
Nastaran Keshavarz Afshar 3
1 Assistant Professor, Department of Urban Planning, Faculty of Arts, university of Bojnord
2 Associate Professor, Department of Architecture, Faculty of Architecture and Urban Planning, Tabriz Islamic Arts University
3 Master student of Islamic architecture, Tabriz University of Islamic Arts
چکیده English

Mythological and then theological and philosophical ideas of Iranians throughout history have been effective on the structure of art and architecture and have become a special aesthetic language and the reflection of the evolution of these ideas and beliefs in various ways has been reflected in various forms of Iranian art. Symbol is one of the tools of knowledge and the oldest method of expression. One of the most widely used symbols in the mystical, cultural, artistic and literary manifestations in the Islamic era is the "Peacock" symbol, whose role in Iranian art dates back to pre-Islamic times. In connection with the nature of this symbol, the question arises as to how the interpretation of the role of the "peacock" from the mystical-Islamic point of view and Iranian literature is manifested in the Safavid buildings? To answer this central question, this study examines the role of the peacock in the front of the Imam Mosque, Chahar Bagh School, Hasht Behesht Palace, the holy shrine of Razavi, the shrine of Goharshad and Haroon Velayat Imam zadeh, which are all Safavid buildings (or had repairs in this period) and its connection with the theoretical wisdoms governing the space, in a two-way process, according to the objective documents in the building will be examined by citation-interpretation method. According to the findings, the Safavid era and the revival of mystical-religious meanings, caused cultural influences on the architecture of its time and the use of mystical meanings in Iran in the construction of buildings. Findings collected through comparison and content analysis in relation to the symbol and role of "peacock", from both literary and mystical-Islamic perspectives, can indicate the Inner attitude to the symbol of the peacock in Safavid buildings and the need for Imamate in the Shiite belief, guidance for the guided, destroyer of the devil, increase blessings and also symbolize the cosmic expansion of nature which is related to the category of divinity. At the same time, the discussion of intuitive mysticism (unity versus duality) and the mystical themes of the perfect man can also be traced and inferred in the implicit meanings of this symbol.

کلیدواژه‌ها English

Islamic symbolism
mystical symbolism
Islamic buildings
Safavid
peacock role
  1. اعوانی، غلامرضا. (1375). مجموعه مقالات حکمت و هنر معنوی. تهران: گروس.
  2. استیرلن، هانری. (1377). اصفهان تصویر بهشتترجمه جمشید ارجمند. تهران.
  3. الیاده، میرچا. (1393). تصاویر و نمادها. ترجمه محمدکاظم مهاجری و محمد رنجبر. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه.
  4. افروغ، محمد. (1390). «مضامین و عناصر شیعی در هنر عصر صفوی». مطالعات ایرانی. (شماره 10)، 8-49.
  5. بهرام‌پور، نسرین. (1388). بررسی نمادهای مقدس ایرانی در سفال. تهران: شهرآشوب.
  6. پاکباز، رویین. (1381). دایره المعارف هنر. تهران: فرهنگ معاصر.
  7. پرویزی، الهام. (1388). «معماری ملی از دیدگاه هویت فرهنگی». مطالعات ملی. (شماره 3)، 81-108.
  8. پوپ، آرتر؛ و فیلیس اکرمن. (1387). سیری در هنر ایران. ترجمه نجف دریابندی. تهران: علمی فرهنگی.
  9. پورنادری، حسین. (1389). «واکاوی رمز نهفته در سردر مسجد علی‌قلی آقا». معماری و شهرسازی. (شماره 6)، 155-171.
  10. جوادی، شهره. (1385). «بررسی جایگاه هنر دوره صفوی». باغ نظر. (شماره 5)، 6-18.
  11. خاقانی، بدیل بن علی. (1316). دیوان حسان العجم افضل‌الدین ابراهیم خاقانی شروانی. تصحیح علی عبدالرسولی. شرکت چاپ خانه سعادت.
  12. خزایی، محمد. (1386). «تأویل نقوش نمادین طاووس و سیمرغ در بناهای عصر صفوی» . هنرهای تجسمی. (شماره 26)، 24-27.
  13. داور، ابوالقاسم؛ و الهام منصوری. (1385). درآمدی بر اسطوره‌ها و نمادهای ایران و هند در عهد باستان. تهران: دانشگاه الزهرا(س).
  14.  درپر، مریم. (1377).  «فرهنگ صفات و ویژگی‌های جانوران در کتب برجسته ادبی تا قرن هشتم (ه.ق)». پایان‌نامه کارشناسی ارشد. مشهد: دانشگاه فردوسی.
  15. دهقان، مصطفی. (1383). «قطعه‌ای گورانی درباره شیطان». نامه ایران باستان. (شماره 2). 47-64.
  16. زنگنه، پری. (1391). «طاووسخانه نگاهی به نقش طاووس در تاریخ و هنر ایران» ایران‌شناسی سرزمین من. 67-62.
  17. زنگی، بهنام. (1384). «تفکر شیعی و تأثیر آن بر جایگاه زن در نقاشی ایران معاصر (در دوره های سیاسی قبل و بعد از انقلاب)». بانوان شیعه. (شماره 5). 105-122.
  18. سنایی، ابوالمجد مجدود بن آدم. (1368). حدیقه الحدیقه و شریعه الطریقه. تصحیح محمدتقی مدرس رضوی. تهران: دانشگاه تهران.
  19. سنایی، ابوالمجد مجدود بن آدم. (1383). حدیقه الحدیقه و شریعه الطریقه. تصحیح محمدتقی مدرس رضوی. تهران: دانشگاه تهران.
  20. ستاری، جلال. (1376). رمز اندیشه و هنر قدسی. تهران: مرکز.
  21. سجادی، سید جعفر. (1370). فرهنگ اصلاحات و تعبیرات عرفانی. تهران: کتابخانه طهوری.
  22. سرفراز، علی‌اکبر و همکاران. (1391). «نقوش سردر جوجیر و تأثیرپذیری آن از هنر ساسانی». باغ نظر. (شماره 22)، 3-10.
  23. شوالیه، ژانو؛ و آلن گربران. (1385). فرهنگ نمادها. ترجمه سودابه فضائلی. تهران: جیحون.
  24. شیخی‌نارانی، هانیه. (1389). «نشانه‌شناسی پرنده، طاووس». هنرهای تجسمی نقش‌مایه. (شماره 5)، 27-42.
  25. عطار نیشابوری، فریدالدین محمد. (1381). منطق‌الطیر. تصحیح کاظم دزفولیان. تهران: طلایه.
  26. عطار، فریدالدین محمد. (1374). منطق‌الطیر. به‌کوشش سید صادق گوهرین. تهران: علمی و فرهنگی.
  27. علی بن ابیطالب(ع). (1383). نهج‌البلاغه. ترجمه علی شیروانی. قم: دارالعلم.
  28. علی‌پور، علی. (1384). «طاووس در فرهنگ و ادب پارسی». ادبیات و زبان‌ها دانشگاه آزاد اسلامی. (شماره 3)، 262-283.
  29. عبدالهی، منیژ. (1381). فرهنگ‌نامه جانوران در ادب پارسی. ج2. تهران: پژوهنده،.
  30. فربود، فریناز؛ و محمدرضا پورجعفر. (1386). «بررسی تطبیقی منسوجات ایران ساسانی و روم شرقی (بیزانس. هنرهای زیبا. (شماره 31 )، 75-76.
  31. فردوسی، ابوالقاسم.(1384). شاهنامه. به‌کوشش سعید حمیدیان. تهران: قطره.
  32. فرشیدنیک، فرزانه و همکاران. (1392). «بازتاب اندیشه‌های ایرانی-اسلامی در هنر ایران سیر تطور جلوه‌های باروری در صورت‌های گوناگون هنری تا عصر صفوی». زن در فرهنگ و هنر (پژوهش زنان). (شماره 5)، 199-213.
  33. فلاح‌طوسی، هنگامه. (1389). «مطالعه پیشینه تاریخی و اعتقادی نقش طاووس و بازنمود آن در نگاره‌های ایرانی». پایان‌نامه کارشناسی ارشد. اصفهان: دانشگاه هنر.
  34. فیروزی، سید مرتضی. (1410ق). فضائل الخمسة من الصحاح الستة. ج3. اسلامیه.
  35. قطران، ابومنصور. (1333). دیوان حکیم قطران تبریزی. به اهتمام محمد نخجوانی. بی‌جا: بی‌نا.
  36. کریمی­داور، هانیه. (1393). «بررسی نمادهای شیعی در هنر ایران»، پایان‌نامه کارشناسی­ارشد. دانشگاه محقق اردبیلی.
  37. کوپر، جی.سی. (1379). فرهنگ مصور نمادهای سنتی. ترجمه ملیحه کرباسیان. تهران: فرشاد.
  38. لعل‌عارفی، حسین؛ و سید علی‌اکبر شریعتی‌فر. (1397). جایگاه اجتماعی-عرفانی طاووس در منظومۀ منطق‌الطیر عطار. دومین همایش بین‌المللی زبان و ادبیات فارسی. همدان.
  39. ناصرخسرو. (1373). دیوان ناصرخسرو. تنظیم جهانگیر منصور. تهران: نگاه.
  40. مولوی، جلال‌الدن محمد. (1375). کلیات دیوان شمس. به‌کوشش بدیع‌الزمان فروزانفر. تهران: راد.
  41. منوچهری، احمد بن قوص. (1356). دیوان منوچهر دامغانی. به‌کوشش محمود دبیر سیاقی. تهران: زوار.
  42. مجلسی، محمدباقر. (1351). آسمان و جهان جلد چهاردهم بحارالانوار. ترجمه محمدباقر کمره‌ای. تهران: دارالکتب اسلامیه.
  43. مجلسی، محمدباقر. (1378). مهدی موعود جلد سیزدهم بحارالانوار. ترجمه علی دوانی. تهران: دارالکتب اسلامیه.
  44. مجلسی، محمدباقر. (1384). بحارالانوار، ج51. تهران: کتابچی.
  45. وندشعاری، علی؛ و احمد نادعلیان. (1385). «تجلی عرفان در قالی‌های عصر صفوی» نگره. (شماره 3-2)، 55-65.
  46. یونگ، کارل‌گوستاو. (1378). انسان و سمبل‌هایش. چ 2. ترجمه محمود سلطانیه. تهران: جامی.
  47. یونگ، کارل‌گوستاو. (1396). ناخودآگاه جمعی و کهن‌الگو. ترجمه فرناز گنجی و محمدباقر اسماعیل‌پور. تهران: جامی.
  48. یاحقی، محمدجعفر. (1375). فرهنگ اساطیر و اشارات داستانی در ادبیات فارسی. تهران: سروش.
  49. Stiver, D. (1996). The Philosophy Of Religious Language, Sign, Symbols and Story. Blackwell.
  50. Rappaport, Roy. A. (2001). Ritual and Religion in the Making Of Humanity. Cambridge University.
دوره 1، شماره 3
پاییز 1402
صفحه 85-96

  • تاریخ دریافت 08 دی 1400
  • تاریخ بازنگری 25 بهمن 1400
  • تاریخ پذیرش 24 مرداد 1401