نشریه علمی هنرهای صناعی خراسان بزرگ

نشریه علمی هنرهای صناعی خراسان بزرگ

استحاله آیکونوگرافیک نقش مایه اَژدر اُوژنی در قالیچه های تصویری شهرستان خواف

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه فرش، دانشکده هنرهای کاربردی، دانشگاه هنر،تهران، ایران
چکیده
استمرار نقش مایه ای کهن از دیرباز تاکنون اهمیت مضمون را نشان می دهد. اَژدر اوژنی از مفاهیم تکرارشونده در متون نوشتاری و تجسم یافته در آثار تصویری است. این پژوهش باهدف اتصال قالی به زنجیره آثار هنری دربردارنده نقش مایه اژدهاکشی، نگارش یافته است. به عبارتی دیگر قالیچه های تصویری دوره پهلوی دوم و عصر حاضر به مثابه یک اثر هنری و نمایش دهنده یک کهن الگو بررسی شده است. دو قالیچه تصویری بافته شده در شهرستان خواف حاوی نقش مایه اژدهاکشی است. تولید دو قالی مشابه در فاصله زمانی کوتاه نشان از اهمیت نقش مایه نامبرده در منطقه دارد. پرسش پژوهش حاضر بر این محور قرار دارد که آیا می توان معانی و رمزگان نهفته در نقش مایه اَژدر اُوژنی را کشف کرد؟ به نظر می رسد نقش مایه اَژدر اُوژن ی موجود در قالیچه تصویری عصر پهلوی دوم نقاط ثقل آیکونوگرافیک را لحاظ نموده و این موضوع موجب تکرار دوباره نقش در مدت زمانی کوتاه شده است. احتمال میرود بارانخواهی مهمترین مفهوم برخاسته از نقش اَژدر اوژنی در هر دو نمونه است. پژوهش حاضر از نوع کیفی و با بهره مندی از استحاله روش آیکونوگرافی انجام شده است. بدین ترتیب ابتدا نمونه ها توصیف و سپس تحلیل می شوند. گردآوری اطلاعات حاصل مطالعات کتابخانه ای و تصاویر قالیچه ها محصول تصویربرداری از آثار به نمایش درآمده در نمایشگاه فرش بلوچ (رنج تا گنج) است. مطالعه نقش مایه اَژدر اُوژنان رمزگان بسیاری را آشکار می کند. از میان دو نوع استحاله کلی و جزئی، نقش اَژدر اُوژنی قالیچه های تصویری، استحاله جزئی داشت. این مطالعه » نشان از آن دارد که کمترین تغییر در مرکز قالی بوده و نقش اَژدر اوژنی الگویی تکرارشونده است و باران خواهی مهمترین معنای برداشتی از نقش مایه اَژدر اوژنی در قالیچه های مورد بررسی محسوب می گردد.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Iconographic transformation of the “dragonfly” motif in the image rugs of Khawf

نویسنده English

Samamneh Kakavand
Assistant Professor, Department of Carpet, Faculty of Applied Arts, University of Arts, Tehran, Iran
چکیده English

The monster slayer is a recurring concept repeated in art. This research was written with the aim of connecting the carpet to the chain of artworks containing the dragon pattern. In other words, the carpet is considered as a work of art and a representation of an ancient pattern. Two carpets woven in the city of Khawf contain a monster slayer pattern. The production of two similar carpets over a short period of time indicates the aforementioned pattern of prosperity in the region. Is it possible to discover the meanings and passwords hidden in the "dragon" theme? It seems that the "dragonfly" theme in the visual rug second Pahlavi era has taken the iconographic gravity points into account, and this has caused the role to be repeated over a short period of time. It is likely that "rain-seeking" is the most important concept arising from the role of "dragonfly" in both instances. The present study was a qualitative one, using the transformation of the iconography method, so that the samples were first described and then analyzed. Gathering information from library studies and carpet images is the product of imaging the works displayed at the Baluch Carpet (suffering to treasure) exhibition. Studying the role of the "dragonfly" has opened up many passwords. Of the two types of general and minor transformations, the "dragonfly" role of visual rugs had minor modifications. The study showed that the least change was at the carpet center and the role of the "dragonfly" was a recurring pattern. Rainfall is the most important meaning of the "dragonfly" pattern in the rugs.

کلیدواژه‌ها English

Transformation
Dragonfly
Carpet
Khawf City
Second Pahlavi
Contemporary
Motif
ابراهیم ی­علویجه، مهدی، و بیتا شعبان‌پور. (1394). قالی در ایلات عشایر ایران. اصفهان: بامداد امید.
ابن­البلخی. (1385). فارس نامه، به سعی و اهتمام گای ایسترانج و رینولد آلن نیکلسون. تهران: اساطیر.
بهدانی، مجید، و حسین مهرپویا. (1390). «پژوهشی بر موضوع نبرد حضرت علی(ع) با اژدها در چهار نگاره از خاوران­نامه موزه کاخ گلستان». نقش‌مایه. (شماره 7)، 44-35.
پراپ، ولادیمیر. (1368). ریخت‌شناسی پریان. ترجمه فریدون بدره‌ای. تهران: توس.
پورداود، ابراهیم. (1309). ادبیات مزدیسنا (یشت­ها)؛ قسمتی از کتاب مقدس اوستا. بمبئی: انجمن زرتشتیان ایرانی.
جنیدی، فریدون. (1382). شاهنامه فردوسی (داستان‌های رستم پهلوان)؛ هفت‌خوان رستم. تهران: بلخ.
حسینی، سید سعید، و آناهیتا مقبلی. (1392). «بررسی انواع استحاله آیکونوگرافیک در 3 نگاره منتخب شاهنامه بایسنقری». چیدمان. (شماره 3)، 165-158.
حشمتی­ رضوی، فضل‌الله. (1387). از فرش تا عرش (مجموعه مقالات). تهران: امیرکبیر.
خوارزمی، حمیدرضا. (1396). تکوین و تحول چهره قهرمان در اسطوره‌ها و حماسه ملی ایران. تهران: اطلاعات.
رستگار فسایی، منصور. (1383). پیکرگردانی در اساطیر. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
رستگار فسایی، منصور. (1379). اژدها در اساطیر ایران. تهران: توس.
رستگار فسایی، منصور. (1380). انواع شعر فارسی. شیراز: نوید شیراز.
سرکاراتی، بهمن. (1385). سایه‌های شکار شده (گزیده مقالات فارسی). تهران: طهوری.
عبدی، ناهید. (1390). درآمدی بر آیکونولوژی؛ نظریه‌ها و کاربردها. تهران: سخن.
عبدی، ناهید. (1391). «بررسی آیکونوگرافیک از ورای دو شاهنامه بایسنقری و طهماسبی». کیمیای هنر. (شماره 3)، 110-99.
عمید، حسن. (1390). فرهنگ فارسی عمید. تهران: امیرکبیر.
فردوسی، ابوالقاسم. (1384). شاهنامه (بر اساس نسخه چاپی مسکو). تهران: افکار.
فَرنَبغ‌دادگی (دادویه). (1395). بندهش. ترجمه و تصحیح مهرداد بهار. تهران: توس.
فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور جمهوری اسلامی ایران: تایباد. ج55. تهران: اداره جغرافیایی ارتش.
کریستین­سن، آرتور. (2535). آفرینش زیانکار در روایات ایرانی. ترجمه احمد طباطبایی، تبریز: دانشگاه آذرآبادگان.
کویاجی، جهانگیرکوورجی. (1380). بنیادهای اسطوره و حماسۀ ایران: شانزده گفتار در اسطوره‌شناسی و حماسه پژوهی سنجشی، تهران: آگاه.
میرنیا، سید علی. (1369). پژوهشی در شناخت ایل‌ها و طایفه‌های عشایری خراسان. مشهد: نسل دانش.
مینوی خرد. (1391). مینوی خرد. ترجمه احمد تفضلی. به ­کوشش ژاله آموزگار. تهران: توس.
هینلز، جان. (1398). شناخت اساطیر ایران. ترجمه ژاله آموزگار و احمد تفضلی. تهران: چشمه.  
دوره 1، شماره 3
پاییز 1402
صفحه 67-84

  • تاریخ دریافت 23 مرداد 1400