نشریه علمی هنرهای صناعی خراسان بزرگ

نشریه علمی هنرهای صناعی خراسان بزرگ

بررسی نمادهای کلیدی در نقوش گلیمهای عشایر منطقه خراسان (کرمانج، ترکمن و سنگسر)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه صنایع دستی دانشکده صنایع دستی، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران
چکیده
سرزمین خراسان با وسعت گسترده، علاوه بر اینکه محملی برای رشد و شکوفایی هنرهای گوناگون بوده است، برخی از مفاهیم کلیدی فرهنگ ایرانی را نیز حفظ کرده است. یکی از بهترین راه‌های بازجست این مفاهیم، رجوع به هنرهایی است که فرهنگ و هویت ایرانی را متجلی ساخته‌اند. عشایر منطقه خراسان ازجمله اقوام اصیلی هستند که بازشناسی سنت‌ها، آداب ‌و رسوم و نمادهای آنان می‌تواند در شناخت هنر و فرهنگ بومی ایران مؤثر باشد. عشایر کرمانج، ترکمن و سنگسر به‌واسطه تعاملات فرهنگی که با اقوام و مناطق مجاور داشته‌اند، میراث فرهنگی خود را حفظ و جلوه‌گر نموده‌اند. پرسش مطرح‌شده در پژوهش حاضر ‌این است که مفاهیم کلیدی نقوش گلیم‌های این عشایر چیست و این مفاهیم در قالب نمادهای کلیدی در چه نقش‌مایه‌هایی بروز یافته‌اند؟ هدف از این پژوهش مطالعه نمادهای کلیدی نقوش گلیم ­های عشایر منطقه خراسان و بازجست مفاهیم کلیدی مطرح‌شده در نقش‌مایه‌های آن‌ها است. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی و شیوه یافته‌‌اندوزی کتابخانه‌ای است. نتایج تحقیق بیانگر آن است که نقوش موجود در دست بافته‌های موردمطالعه، ریشه در اعتقادات و آیین‌های آن‌ها داشته و ترکیبی از نمادهای کلیدی خلاصه کننده و شرح دهنده هستند. بسیاری از نمادهای به‌کاررفته ازجمله نمادهای باروری، برکت، قدرت و حمایت مشترک بوده، هرچند که در تلفظ نام‌ها و شیوه اجرای آن‌ها، تفاوت‌هایی وجود داشته و برخی از نمادها گاه مفاهیم متفاوت و حتی متناقضی را در بر دارند. به‌طورکلی نمادهای حیوانی بیشتر از نمادهای انسانی و گیاهی کاربرد داشته و در ترکمن‌ها نقوش انسانی دیده نمی‌شود.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Investigation of key symbols in the motifs of nomadic kilims in Khorasan region (Kurmanj, Turkmen and Sangesar)

نویسنده English

Gholam Reza Hashemi
Assistant Professor, Department of Handicrafts, Faculty of Handicrafts, Isfahan University of Arts,Isfahan. Iran
چکیده English

The vast land of Khorasan, in addition to being a place for the growth and expression of various arts, has also preserved some of the key concepts of Iranian culture. One of the best ways to analyze these concepts is to study the arts that have manifested Iranian culture and identity. The nomads of Khorasan region are among the noble tribes whose recognition of their traditions, customs and symbols can be effective in identifying the native art and culture of Iran. The nomads of Kermanj, Turkmen and Sangesar have preserved and displayed their cultural heritage due to their cultural interactions with their relatives and neighbors. The question raised in this article is what are the key concepts of the motifs of these nomads' kilims? And in the form of key symbols, in what motifs have these concepts emerged? The purpose of this article is to study the key symbols of the motifs of nomadic kilims in Khorasan region and to identify the key concepts proposed in their motifs. The research method is descriptive-analytical and the data collection method is library gathering. The results indicate that the motifs in the studied handicrafts are rooted in their beliefs and rituals and are a combination of summarizing and describing key symbols. Many of the symbols used, such as fertility, blessing, power, and support, are similar, although there are differences in the pronunciation of names and how they are performed. And some symbols contain different and even contradictory meanings. In general, animal symbols are used more than human and plant symbols and human motifs are not seen in Turkmen.
 

کلیدواژه‌ها English

Khorasan nomads
Kurmanj
Turkmen
Sangesar
kilim motifs
key symbols
اشرفی، احمد. (1391). «جایگاه خراسان در سیاست مذهبی شاهان صفوی». پژوهشنامه تاریخ. (شماره 26)، 22-1.
بلر، شیلا. (1394). نخستین کتیبه‌ها در معماری دوران اسلامی ایران‌زمین. ترجمه مهدی گلچین عارفی. تهران: فرهنگستان هنر.
بهار، مهرداد. (1375). پژوهشی در اساطیر ایران. تهران: آگه.
بلخاری، حسن. (1383). سرگذشت هنر در تمدن اسلامی. تهران: سوره مهر.
جعفری‌دهکردی، ناهید؛ و سیده مریم ایزدی‌دهکردی. (1398). «نماد و نمون قدمگاه در تاریخ شرق، با تأکید بر نگاره قدمگاه فالنامه تهماسبی». هنرهای زیبا. (شماره 2)، 80- 69.
جمال، نادیه ا. (1383). بقای بعد از مغول (نزاری قهستانی و تداوم سنت اسماعیلی در ایران). ترجمه فریدون بدره‌ای. تهران: فرزان.
حافظ‌نیا، محمدرضا؛ و علی قلی‌زاده. (1386). «دولت صفوی و هویت ایرانی». مطالعات ملی. (شماره 4)، 28-3.
حائری‌یزدی، محمدحسن. (1380). وقف در فقه اسلام و نقش آن در شکوفایی اقتصاد اسلامی. مشهد: بنیاد پژوهش­های اسلامی آستان قدس رضوی.
حقدادی، کوکب. (1390). سرایان، زمرد کویر. مشهد: رستگار.
خسروی‌بیژائم، فرهاد. (1395). «پیدایش کتیبه‌نگاری نستعلیق در تزئینات معماری دوره تیموری ایران و سیر تحول آن در دوره صفوی». رساله دکترا. اصفهان: دانشگاه هنر.
خسروی‌بیژائم، فرهاد. (1397). «سیر تحول کتیبه‌نگاری نستعلیق در بناهای صفوی خراسان جنوبی». دومین همایش ملی نقش خراسان در شکوفایی هنر و معماری ایرانی اسلامی. مشهد: مرکز آموزش عالی فردوس.
خسروی‌بیژائم، فرهاد. (1398). «شناسایی و معرفی خوشنویسان کتیبه‌های نستعلیق در بناهای دوره صفوی ایران». نگره. (شماره 49). 53-39.
راغبیان، مرضیه؛ و عاطفه خدایی. (1390). «بررسی قالب مستزاد با تأکید بر جُنگ 13794 کتابخانه مجلس». پیام بهارستان. (شماره 14)، 104-77.
رجبی، نجیب الله؛ و همکاران. (1394). تاریخ خراسان جنوبی. تهران: شهرآشوب.
رحمتی، انشاالله. (1383). هنر و معنویت (مجموعه مقالات در زمینه حکمت هنر). تهران: فرهنگستان هنر.
رحیمی‌فر، مهناز؛ و سعیداف عبدالقهار. (1392). «موقعیت اجتماعی واقفان در عصر صفویه به استناد وقف‌نامه‌ها». تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی. (شماره 12)، 71-41.
رزمجو، حسین. (1385). انواع ادبی و آثار آن در زبان فارسی. مشهد: دانشگاه فردوسی.
ریحان، علیرضا. (1372). آینه دانشوران. قم: کتابخانه عمومی حضرت آیت‌الله‌العظمی مرعشی.
زارعی، علی؛ و همکاران. (1391). «تاریخچه مطالعات و پژوهش‌های باستان‌شناسی جنوب خراسان». مطالعات فرهنگی اجتماعی خراسان. (شماره 23-22). 60-27.
زرین‌کوب، عبدالحسین. (1375). روزگاران دیگر (از صفویه تا عصر حاضر). تهران: سخن.
سیوری، راجر. (1396). ایران عصر صفوی. مترجم: کامبیز عزیزی. تهران: مرکز.
شاردن، ژان. (1379). سفرنامه شاردن؛ قسمت اصفهان. ترجمه حسین عریضی. اصفهان: گل‌ها.
شمیسا، سیروس. (1378). انواع ادبی. تهران: فردوس.
شیری­لطف، لیلا؛ و ناهید عبدی. (1395). «مطالعه آیکونوگرافیک رابطه­ی تزیینات هندسی و کتیبه "در" خاتم به شماره ثبتی (901) موجود در موزه حرم عبدالعظیم حسنی­(ع)». چیدمان. (شماره 14)، 42-34.
شوالیه، ژان؛ و آلن گربران. (۱۳۸۷). فرهنگ نمادها. ترجمه سودابه فضایلی. تهران: جیحون.
شیمل، آن‌ماری. (1368). خوشنویسی و فرهنگ اسلامی. ترجمه اسدالله آزاد. مشهد: آستان قدس رضوی.
صفاکیش، حمیدرضا. (1390). صفویان در گذرگاه تاریخ. تهران: سخن.
عزیزی، محمد. (1377). دیار آفتاب (خراسان شناسی). تهران: روزگار.
عنانی، بهرام. (1395). «بررسی باستان‌شناختی بخش مرکزی شهرستان سرایان». قهستان در دینه. گردآوری رضا خزاعی و بهرام عنانی. بیرجند: چهار درخت.
عنانی، بهرام؛ و همکاران. (1394). «سیمای وقف نامه در آب‌انبارهای سرایان در خراسان جنوبی». وقف میراث جاویدان. (شماره 90)، 162-141.
فضائلی، حبیب‌الله. (1362). اطلس خط. اصفهان: مشعل.
فغفوری، رباب؛ و حسن بلخاری. (1394). «بررسی تطبیقی مضمون کتیبه‌های مسجد گوهرشاد و مبانی اعتقادی شیعه در دورة تیموری و صفوی». نگره. (شماره 35)، 17-5.
کاملی، شهربانو؛ و احمد امین پور. (1396). «مطالعه نگاره‌های نمادین خورشید در محراب و سنگ‌قبرهای محرابی‌شکل قرن 4 تا 7ق». مطالعات تطبیقی هنر. (شماره 13)، 77-63.
گاور، آلبرتین. (1367). تاریخ خط. ترجمه عباس مخبر و کوروش صفوی. تهران: مرکز.
محمودی‌نسب، علی‌اصغر. (1393). بافت تاریخی سرایان با تکیه‌بر اقلیم گرم و خشک منطقه. تهران: سمیرا.
مکی‌نژاد، مهدی. (1386). «طبقه‌بندی کتیبه‌ها در معماری دوره صفوی». مجموعه مقالات خوشنویسی گردهمایی مکتب اصفهان. به اهتمام مهدی صحراگرد. تهران: فرهنگستان هنر.
میرزا ابوالقاسمی، محمدصادق. (1387). کتیبه‌های یادمانی فارس: بناهای قرن هفتم تا دهم هجری. تهران: فرهنگستان هنر.
نجمی، شمس‌الدین. (1387). «مراکز علمی و آموزشی کرمان در عصر صفوی». دانشنامه. (شماره 3)، 157-149.
نصری، امیر. (1392). «خوانش تصویر از دیدگاه اروین پانوفسکی». کیمیای هنر. (شماره 6)، 20-7.
نوایی، عبدالحسین؛ و عباسقلی غفاری‌فرد. (1392). تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دوره صفویه. تهران: سمت.
نیستانی، جواد؛ و همکاران. (1394). «بررسی باستان‌شناختی بافت تاریخی شهر سرایان». جامعه‌شناسی تاریخی. (شماره 1)، 327-305.
هاشمی‌نژاد، علیرضا. (1385). «تأملی در مبانی عرفانی صفا و شان در رسالۀ آداب المشق». گلستان هنر. (شماره 5)، 145-139.
یاحقی، محمدجعفر. (1382). فرهنگ نام‌آوران خراسان. مشهد: به نشر.
دوره 1، شماره 3
پاییز 1402
صفحه 53-66

  • تاریخ دریافت 23 مرداد 1400