نشریه علمی هنرهای صناعی خراسان بزرگ

نشریه علمی هنرهای صناعی خراسان بزرگ

نماد آتش در نگاره‌های معراج حضرت محمد (ص) (سده هفتم تا سیزدهم هجری قمری)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌آموخته کارشناسی ارشد هنر اسلامی، موسسه آموزش عالی فردوس، مشهد، ایران
2 مربی گروه فرش، دانشکده هنر، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران
چکیده
تجلی عنصرآتش به عنوان نمادی از الوهیت اولیاءالله، بر گرداگرد سر پیامبران و امامان در شریعت اسلامی است. آتشی که بیانی از هاله قدسی است، اما نه در شکل متعارف مانوی، بودایی و مسیحی، بلکه در هیات شعله و زبانه آتش. هدف مقاله، تحلیل نمادین آتش در نگاره‌های معراج‌نامه‌ها از قرن 13-7 هجری قمری است بنابراین سوال اصلی تحقیق این است که عنصر آتش در نگاره‌‌های قرن 13-7 هجری چه مفهومی دارد؟ در این مقاله با بررسی نماد آتش و سیر تحول آن، از معرفی صرف این نقش فراتر رفته و به بررسی دلایل به‌کارگیری این نماد در قالب اشکال متفاوت (نور، دایره، شعله آتش و) ... در معراج‌نامه‌ها پرداخته شده است. در برخی از نسخه‌های مصور قدیمی آتش به شکل هاله بر دور سر همة پیکره‌های انسانی و همچنین پرنده‌ها و حیوانات به چشم می‌آید که شاید با توجه به تأثیر اندیشه‌های اسلامی مبنی بر تقدس همة موجودات و جایگاه یکسان همة آنها نزد خداوند باشد، اما به تدریج این هاله‌ی مقدس تنها سر مقدسین را احاطه کرده و نماد درخشش نور الهی از شخصیت مقدس می‌شود. شکل هاله نخست فرم دایره مانند داشت که کم‌کم به هاله‌ی وسیع با زبانه‌های آتشین و طلایی که به سوی آسمان سر کشیده تبدیل شد که می‌تواند نمودار و نماد نَسَب پاک، آسمانی و الهی آن شخصیت باشد. روش تحقیق تحلیلی- تاریخی براساس مطالعه کتابخانه‌ای است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Symbolic analysis of fire in the Miraj-Name Miniature Paintings from the seventh to the thirteenth century AH

نویسندگان English

Maliha Sadeghifar 1
Kamran Hossein Khani 2
1 Graduate of Islamic Art, Ferdows Institute of Higher Education, Mashhad, Iran
2 Instructor of Carpet Department, Faculty of Arts, Shahid Bahonar University of Kerman, Kerman, Iran
چکیده English

The manifestation of the element of fire as a symbol of the divinity of the saints is around the heads of the prophets and imams in Islamic law. A fire that is an expression of the sacred aura, but not in the conventional Manichaean, Buddhist, and Christian form, but in the flame and tongue of fire. The purpose of this article is Symbolic analysis of fire in the Miraj-Name Miniature Paintings from the seventh to the thirteenth century AH. Therefore, the main question of the research is what is the meaning of the element of fire in the Miniature paintings of the 13th-13th century AH? In this article, by examining the symbol of fire and its evolution, it goes beyond just introducing this role and examines the reasons for using this symbol in the form of different shapes (light, circle, flame, etc.) in the Miraj-Name. In some old illustrated versions, fire see in the form of a halo around the heads of all human figures as well as birds and animals. That may be due to the influence of Islamic ideas on the sanctity of all beings and the equal status of all of them with God, but gradually this sacred aura surrounds only the heads of the saints and becomes a symbol of the radiance of the divine light from the holy personality. The shape of the first halo was circular in shape, which gradually turned into a large halo with fiery and golden tongues rising towards the sky, which could be a diagram and symbol of the pure, heavenly and divine lineage of that character. The research method is descriptive and analytical based on library study.

کلیدواژه‌ها English

Miraj-Name
fire
halo
form and color
آژند، یعقوب. (1384). مکتب نگارگری تبریز و قزوین-مشهد. تهران: فرهنگستان هنر.
بایار، ژان پیر. (1376). رمزپردازی آتش. ترجمه جلال ستاری. تهران: مرکز.
بوذری، علی. (1389). قضای بی‌زوال: نگاهی تطبیقی به تصاویر چاپ سنگی معراج پیامبر(ص). تهران: انتشارات دستان، ص ۲۴.
بهارلو، علیرضا؛ و علی‌اصغر فهیمی‌فر. (1395). «عناصر زیبایی‌شناختی در دیوارنگاره‌های قاجاری معراج پیامبر(ص)، (تطبیق با تصاویر چاپ سنگی و نگارگری و تمرکز بر صحنه ملاقات شیر و پیامبر(ص))». فرهنگ و ادبیات عامه. (شماره 13)، 110-75.
جوانی، اصغر. (1397). سیر تحول معراج نگاری حضرت محمد(ص) (از عصر ایلخانی تا عصر صفویه). نجف‌آباد: دانشگاه آزاد اسلامی.
دوازده‌امامی، مهدی؛ و همکاران. (1397). «مطالعه تطبیقی واقعه معراج در نگاره معراج سلطان محمد و متن معراجیه‌های نظامی». نگارینه هنر اسلامی. (شماره 16)، 29-15.
رمضان‌ماهی، سمیه. (1396). «تحلیل شمایل‌های آتش در نگارگری ایرانی-اسلامی». کنفرانس بین‌المللی معماری، شهرسازی، عمران، هنر و محیط زیست؛ افق های آینده، نگاه به گذشته، تهران.
سگای، ماری رز. (1385). معراج‌نامه (سفر معجزه‌آسای پیامبر(ص)). ترجمه مهناز شایسته فر. تهران: موسسه مطالعات هنر اسلامی.
شمسی، لاله؛ و پریسا شادقزوینی. (1385). «معراج‌نامه نگین درخشان نگارگری ایلخانی». هنرهای زیبا. (شماره 28)، 92-85.
شین‌دشتگل، هلنا. (1389). معراج نگاری نسخه‌های خطی تا نقاشی‌های مردمی با نگاهی به پیکره نگاری‌های حضرت محمد(ص). تهران: علمی و فرهنگی.
عباسی، علی؛ و همکاران. (1392). «چندسویگی معنایی آتش در معراج‌نامه تیموری». جلوه هنر. (شماره 10)، 60-45.
عفیفی، رحیم. (1374). اساطیر و فرهنگ ایرانی در نوشته‌های پهلوی. تهران: توس.
عکاشه، ثروت. (1380). نگارگری اسلامی. ترجمه غلامرضا تهامی. تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
قلی‌زاده، خسرو. (1387). فرهنگ اساطیر ایرانی، بر پایه متون پهلوی. تهران: کتاب پارسه.
کامرانی، بهنام؛ و محمدتقی آشوری. (1383). «رمز شمایل‌های آتش». هنرنامه. (شماره 23)، 131-108.
کفشچیان‌مقدم، اصغر؛ و مریم یاحقی. (1390). «بررسی عناصر نمادین در نگارگری ایران». باغ نظر. (شماره 19)، 76-65.
کوپر، جی، سی. (1379). فرهنگ مصور نمادهای سنتی. ترجمه ملیحه کرباسیان. تهران: سروش.
گرابر، اولک. (1390). مروری بر نگارگری ایرانی. ترجمه مهرداد وحدتی دانشمند. تهران: شادرنگ.
محمدزاده، مهدی؛ و همکاران. (1397). «نمادهای عرفانی در نگاره‌های دوزخ معراج‌نامه میرحیدر». باغ نظر، (شماره 60)، 76-63.
موحد، صمد. (1374). سرچشمه‌های حکمت اشراق. بی‌جا: فراوان.
نظامی‌گنجوی، الیاس بن یوسف. (1380). اسکندرنامه، تهران: ققنوس.
هال، جیمز. (1380). فرهنگ نگاره‌ای نمادها در هنر شرق و غرب. ترجمه رقیه بهزادی. تهران: فرهنگ معاصر.
دوره 1، شماره 3
پاییز 1402
صفحه 25-38

  • تاریخ دریافت 23 مرداد 1400