نشریه علمی هنرهای صناعی خراسان بزرگ

نشریه علمی هنرهای صناعی خراسان بزرگ

نمادینگی حضور توأمان نقش شیر و اژدها در آثار هنری ایران در عصر اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، گروه پژوهش هنر، دانشکده هنر، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران
2 استادیار، گروه صنایع‌دستی، دانشکده هنر، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران
چکیده
شیر و اژدها به دلایل و خصیصه ­های منحصربه‌فردی که داشته­ اند به‌صورت نماد و اسطوره درآمده­ اند. در دوره­ اسلامی توأمان و در تقابل با یکدیگر در آثار هنری ایران دیده می­ شوند، حضور توأمانی که تا قبل از ظهور اسلام اثری از آن نبود. هدف این پژوهش بررسی چگونگی حضور توأمان این دو نماد در آثار هنری ایران در دوره­ اسلامی است. در این راستا شناخت مفاهیم نمادین شیر و اژدها در سه حوزه­ اساطیر، معتقدات اسلامی و ادبیات ایران تا بدان­ جا موردبررسی قرار می‌گیرد که برای خوانش آثار و این حضورِ توأمان راه گشا باشند. به عبارتی دیگر، تصویر و تصوّری که هر سه حوزه از نماد شیر و اژدها به مخاطب می­ دهد، برای این پژوهش مدنظر است. این پژوهش مبنی بر روش مطالعه‌ تاریخی و تحلیلی بر آن است به این پرسش­ ها پاسخ دهد که حضور توأمان نماد شیر و اژدها در آثار هنری ایران به چه معناست؟ این حضور توأمان به نبرد خیر و شر و غلبه یکی بر دیگری تعبیر می‌شود یا به معنای اتحاد بدون هویت است؟ حضور نماد شیر و اژدها همیشه به‌صورت نبرد در آثار هنری دیده می‌شود که به لحاظ مفهومی، به‌طورکلی نمادی است از نبرد همیشگی نور و تاریکی، خیر و شر، ولی نکته­ حائز اهمیت آن است که به نظر، نوع اثر و جایگاه قرارگیری این نقش نمادین و دوره­ تاریخی به لحاظ تفکر غالب شیعی، در رساندن مفهوم این حضور توأمان تأثیرگذار است و بر این اساس هر اثر می‌تواند با یک یا هر سه خوانش اساطیری، اسلامی-شیعی و ادبی معنا دهد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

symbolism on concurrent presence of lion & dragon in Iranian Arts of Islamic period

نویسندگان English

Razieh Nayebzadeh 1
Mahin Sohrabi Nasirabadi 2
1 PhD Student, Department of Art Research, Faculty of Arts, Al-Zahra University, Tehran, Iran
2 Assistant Professor, Department of Handicrafts, Faculty of Arts, Al-Zahra University, Tehran, Iran
چکیده English

aaa
Lion and dragon have been represented as a symbol and myth due to a number of reasons and their unique features. In Islamic age, concurrent presence of lion-dragon is found in contrast with each other in Iranian artworks, a simultaneous presence that was not found before the advent of Islam. The main aim of this study is to investigate on the way that these two concurrent symbols present in artworks of Iran. To achieve this goal, recognizing symbolic concepts of lion-dragon are studied in three areas: myths, Islamic beliefs, Iran literature which are studied to an extent by which they can pave the way to investigate these artworks and their concurrent presence. In other words, the image and imagination that is provided for the addressee by these three areas is the cornerstone of the study. The current research which is based on descriptive and analytic studies aims to answer these questions:1-what does concurrent presence of lion-dragon in artworks of Islamic age mean?2-Is the concurrent presence interpreted as a battle between Good and evil and the dominance of one over another; or does it show a kind of solidarity without any identity? The symbolic presence of dragon-lion has always been seen in a battle in artworks that is conceptually the symbol of perpetual battle between lightness and darkness, Good and evil. But it is significant to define a more accurate meaning depending on the kind of art and the place of this symbolic role.

کلیدواژه‌ها English

Iranian Art
Islamic period
Shia Ideologies
Mythology
literature
lion symbol. Dragon symbol
آجورلو، بهرام؛ و پریسا نامی گرمی. (1393). «شناسایی بافت، بستر اصلی کاشی نگاره­ های گرمابه تاریخی نوبر تبریز». باغ نظر. (شماره 31)، 88-77.
آلبری، چارلز رابرت سیسل. (1375). زبور مانوی. ترجمه ابوالقاسم اسماعیل‌پور. تهران: فکر روز.
ابن‌قولویه، جعفر بن محمد. (1356). کامل الزیارات. تصحیح عبدالحسین امینی. نجف: دارالمرتضویه.
ابوالقاسمی، محسن. (1378). مانی به روایت ابن الندیم. تهران: طهوری.
اسماعیل‌پور، ابوالقاسم. (1379). «اسطوره، هنر و ادبیات». شعر. (شماره 28)، 15-6.
اسماعیل‌پور، ابوالقاسم. (1398). اسطوره، هنر و ادبیات. تهران: چشمه.
اقتداری، احمد. (1354). دیار شهریاران. تهران: انجمن آثار ملی.
امین‌تفرشی، بابک. (1378). «ای اژدها بمیر، خورشیدما مگیر». نجوم. (شماره 11-10)، 50-46.
انوشه، حسن. (1381). فرهنگ‌نامه ادبی فارسی. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
انوری، حسن. (1384). فرهنگ امثال فارسی. ج1. تهران: سخن.
اوشیدری، جهانگیر. (1389). دانشنامه مزد سینا. تهران: مرکز.
ایاز، حمید و همکاران. (1395). «خْرَفْسْتَران در اندیشه‌ ایرانیان بر اساس اوستا، متون پهلوی و شاهنامه.» ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی. (شماره 44)، 52-11.
پورداوود، محمدابراهیم. (1347). اوستا (یشت‌ها). تهران: زبان و فرهنگ ایران
پوپ، آرتور ابهام. (1387). سیری ‌در هنر ایران. ج12. ترجمه نجف دریابندری و همکاران. تهران: علمی و فرهنگی.
جابز، گرترود. (1370). سمبل‌ها. ترجمه محمدرضا بقاپور. تهران: جهان‌نما.
حسینی، سید هاشم. (1390). «بازتاب و تحلیل نگاره اژدها در سفالینه ها و کاشی های دوران اسلامی ایران». نگره. (شماره 19).  49-61
خودی، الدوز. (1385). «معانی نمادین شیر در هنر ایران». کتاب ماه هنر. (شماره 98-97)، 104-96.
خزایی، محمد. (1380). «نقش شیر نمود حضرت علی(ع) در هنر اسلامی». کتاب ماه هنر. (شماره 32-31)، 40-37.
دادگی، فرنبغ. (1369). بندهشن. به‌کوشش مهرداد بهار. تهران: توس.
دانشپور پرور، فخری. (1376). «نقش اژدها در هنر معماری ایران». مجموعه مقالات اولین کنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران. به‌کوشش باقر آیت‌الله‌زاده شیرازی. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور (پژوهشگاه).
درویشیان، علی‌اشرف؛ و همکاران. (1378). فرهنگ افسانه‌های مردم ایران. ج1. تهران: کتاب و فرهنگ.
دوستخواه، جلیل. (1379). اوستا. تهران: مروارید.
دادور، ابوالقاسم؛ و همکاران. (1385). درآمدی بر اسطوره­ها و نمادهای ایران و هند در عهد باستان. تهران: دانشگاه الزهرا.
دادور، ابوالقاسم. (1390). «شیر در فرهنگ و هنر ایران». مطالعات هنرهای تجسمی. (شماره 2)، 17-32.
دهخدا، علی اکبر. (1363). امثال الحکم. ج1. تهران: امیرکبیر.
دهخدا، علی‌اکبر. (1377). لغت‌نامه ‌دهخدا. ج10. تهران: دانشگاه تهران.
رضی، هاشم. (1371). آیین مهر و میتراییسم. تهران: بهجت.
رستگارفسائی، منصور. (1379). اژدها در اساطیر ایران. تهران: طوس.
زنر، آر. سی. (1384). زروان یا معمای زرتشتی‌گری. ترجمه تیمور قادری. تهران: امیرکبیر.
رو، ژرژ. (1369). بین‌النهرین باستان. ترجمه عبدالرضا هوشنگ مهدوی. تهران: آبی.
ژیران، ف. (1375). فرهنگ اساطیر آشور و بابل. ترجمه ابوالقاسم اسماعیل‌پور. تهران: فکر روز
سعدی،مصلح الدین.(۱۳۴۲). گلستان سعدی. تصحیح محمدجواد مشکور. تهران: اقبال.
سنایی، ابوالمجد مجدود بن آدم. (۱۳۲۹). حدیقه القیقه و شریعه الطریقه. تصحیح محمدتقی مدرس‌رضوی. تهران: دانشگاه تهران.
سنایی‌غزنوی، ابوالمجد مجدود بن آدم. (۱۳۹۱). دیوان سنایی غزنوی.کوششگر بدیع‌الزمان فروزانفر. تهران: نگاه.
فردوسی، ابوالقاسم. (۱۳۵۴). شاهنامه فردوسی (متن کامل چهار کتاب اصلی و سه داستان الحاقی). تهران: امیرکبیر
شووالیه، ژان. (1388). فرهنگ نمادها: اساطیر، رؤیاها، رسوم. ج3. ترجمه سودابه فضائلی. تهران: جیحون.
شکور زاده بلوری، ابراهیم. (1380). دوازده هزار مثل فارسی. مشهد: آستان قدس رضوی.
طاهری.صدرالدین.(1391).«کهن الگوی شیر در ایران، میان رودان و مصر باستان». هنرهای تجسمی. (شماره 49)، 83-93.
طبری، محمدجریر. (1352). تاریخ طبری. ترجمه ابوالقاسم پاینده. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
طوسی، احمد. (1345). عجائب‌المحلوقات. تهران: مرکز.
طاهری، صدرالدین. (1391). «کهن‌الگوی شیر.» هنرهای زیبا. (شماره 49)، 93-83.
عبدالهی ،منیژه. (1381). فرهنگ نامه جانوران در ادب پارسی. تهران: سروش.
عفیفی، رحیم. (1374). اساطیر و فرهنگ ایران در نوشته‌های پهلوی. تهران: طوس.
علیزاده، زهرا؛ و همکاران. (1396). «واکاوی خاستگاه و کارکردهای نشان‌های دولتی عصر قاجار». جستارهای تاریخی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. (شماره 1)، 98-79.
عطار نیشابوری،فریدالدین. (1359 الف). الهی نامه.کوششگر هلموث ریتر.تهران:توس
عطار نیشابوری، فریدالدین. (۱۳۵۹ ب). دیوان عطار نیشابوری. به‌کوشش م. درویش (محمود علمی). تهران: جاویدان.
غزالی، محمد. (1379). کیمیای سعادت. تصحیح احمد آرام. تهران: گنجینه.
فخاریان، پژمان. (1382). «اژدها». آناهید (پژوهش‌های ایران‌شناسی). (شماره 1)، 122-120.
قلی‌زاده، خسرو. (1387). فرهنگ اساطیر ایرانی بر پایه متون پهلوی. تهران: کتاب پارسه.
قمی،عباس. (۱۳۸۰). مفاتیح الجنان. مشهد: هاتف.
کریستین‌سن. آرتور. (1354). آفرینش زیانکار در روایات ایرانی. ترجمه احمد طباطبایی. تهران: موسسه تاریخ و فرهنگ ایران.
کوپر، جی.سی. (1379). فرهنگ مصور نمادهای سنتی. ترجمه ملیحه کرباسیان. تهران: کتابخانه ملی ایران.
کومن، فرانتس. (1384). آیین پررمز و راز میترایی. ترجمه هاشم رضی. تهران: بهجت.
معین، محمد. (1363). مزدیسنا و ادب پارسی. به‌کوشش مهدخت معین. تهران: دانشگاه تهران.
موسوی‌بجنوردی، سید محمد. (1382). «خیر و شر». پژوهشنامه متین. (شماره 24-23)، 23-1.
مجلسی، محمدباقر. (۱۳۴۸). عین الحیات. تهران: رشیدی.
محدثی، جواد. (1374). فرهنگ عاشورا. قم: معروف.
مشهوری، مهدی. (1389). «تمثل عرفانی شیر در مثنوی معنوی». حافظ. (شماره 75)، 51-48.
مصفی، ابوالفضل. (۱۳۸۱). فرهنگ اصطلاحات نجومی.تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
مولانا، جلال الدین. (۱۳۶۱). کلیات مثنوی معنوی.کوششگر قاسم فصیح.تهران: نشر پگاه
مولانا، جلال الدین محمد. (۱۳۷۶). مثنوی معنوی (دفتر اول تا سوم،بر اساس نسخه قونیه). تصحیح عبدالکریم سروش. تهران: سروش.
نصرالله‌زاده، سیروس؛ و همکاران. (1395). «پیشینة تاریخی ایزدبانو نیکه/ فرشتة بالدار: تداوم یک بن­مایه از اشکانیان تا قاجار». پژوهش‌های علوم تاریخی. (شماره 2)، 134-116.
نایب‌زاده، راضیه. (۱۳۸۹). «بررسی تطبیقی نقش و مفهوم اژدها در هنرهای سنتی ایران و چین». پایان‌نامه کارشناسی ارشد. اصفهان:دانشگاه هنر.
نایب‌زاده، راضیه؛ و صمد سامانیان. (1395 الف). «نقش و مفهوم اژدها در بافته‌های ایران و چین با تأکید بر دوره صفوی ایران و اواخر دوره مینگ و اوایل چینگ چین». مطالعات تطبیقی هنر.(شماره 11) ۶۹-۸۴.
نایب‌زاده، راضیه؛ و صمد سامانیان. (1395 ب). «بررسی تأثیر تفکرات شیعی در کاربست نقش اژدها در آثار هنری ایران.» نگره. (شماره 40)، 91-78.
وراوینی، سعدالدین. (۱۳۳۵). مرزبان نامه. به‌کوشش خلیل خطیب رهبر. تهران: صفی‌علیشاه.
ورمازن، مارتین. (1383). آئین میترا. ترجمه بزرگ نادرزاد. تهران: چشمه.
وارنر، رکس. (1386). دانشنامۀ اساطیر. ترجمه ابوالقاسم اسماعیل‌پور. تهران: اسطوره.
هینلز، جان. (1375). شناخت اساطیر ایران. ترجمه ژاله آموزگار. تهران: چشمه.
هال، جیمز. (1380). فرهنگ نگاره‌ای نمادها در هنر شرق و غرب. ترجمه رقیه بهزادی. تهران: فرهنگ معاصر.
یاحقی، محمدجعفر. (1386). فرهنگ اساطیر و اشارات داستانی در ادبیات فارسی، تهران: معاصر.
Rosen, Brenda. (2009). The Mythical Creatures Bible: The Definitive Guide to Legendary Beings. New York :Sterling Publishing Company.
Kuehn, Sara. (2011). The Dragon in Medieval EastChristian and Islamic Art. Boston: Leiden.
دوره 1، شماره 3
پاییز 1402
صفحه 1-24

  • تاریخ دریافت 23 مرداد 1400