نشریه علمی هنرهای صناعی خراسان بزرگ

نشریه علمی هنرهای صناعی خراسان بزرگ

تحولات پیکره نگا ری در دیوارنگاره های نیشابور سده های سوم و چهارم هجری(از شیو ه ساسانی مآب تا آسیای مرکزی گونه)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمد محمدی 1
محمد تقی آشوری 2
1 دانشجوی دکتری رشته تاریخ تطبیقی و تحلیلی هنر اسلامی، دانشکده علوم نظری و مطالعات عالی هنر، دانشگاه هنر، تهران، ایران
2 استاد دانشکده علوم نظری و مطالعات عالی هنر، دانشگاه هنر، تهران، ایران
10.22034/daraygah.2021.135033
چکیده
پژوهش حاضر به بررسی و تحلیل شیوه‌های پیکره‌نگاری در دیوارنگاره‌های نیشابور در سده‌های سوم و چهارم هجری/ نهم و دهم میلادی و جایگاه آن در روند تاریخی هنرهای پیکره‌نمای ایران می­پردازد و شامل تکه‌دیوارنگاره‌های تاکستان‌تپه، قنات‌تپه و تپة سبزپوشان است. در این بررسی ترکیب‌بندی، روابط و حالتِ پیکره‌ها با اصول تصویرنگاریِ ساسانی معنادار می‌نماید، به‌ویژه آثاری چون دیوارنگارۀ «شکارگر قوش به دست» تاکستان‌تپه که نمایانگر مهم‌ترین تحول در پیکره‌نگاری در هنر ایران صدر اسلام است. درمجموع این مجموعه نشانگر سه مرحلة زمانی و هنری در دیوارنگاری نیشابور است. مرحلة نخست و به نظر ‌کهن‌تر، مجموعة‌ تاکستان‌تپه است که با اسلوبِ تمام‌خطیِ هنر ساسانی همانند به نظر می‌رسد، این آثار عمدتاً فاقد رنگ و با کیفیت خطی یکسان و طراحی‌گونه است. در مرحله‌ یا گونة‌ دوم، آثار تپه‌ سبزپوشان جای دارند که ویژگی‌های کار با قلم‌مو را بر خود دارند و تمایز آن‌ها با گروه پیشین در قلم‌پردازی و رنگ‌آمیزی است. مرحله یا گونة‌ سوم، آثار قنات‌تپه است که نمایانگر ورود عناصر و کیفیّات هنری شمال شرق ایران و آسیای مرکزی است. چهرة ماه‌رخ، ابروهای کمانی و چشمان بادامی و باریک در چهره‌پردازی و قلم‌گیری و ظرافت در طراحی از ویژگی‌های این مرحله یا دسته است. این آثار که خود نمایانگر واپسین و آخرین دوره یا مرحلة دیوارنگاری در نیشابور می‌نماید، بازتاب حضور و چیرگیِ قوم‌های مهاجر آسیای مرکزی در نیشابور است که دیوارنگاره‌ «شکارگر» در قنات‌تپه عالی‌ترین جلوة‌ آن می‌نماید. به‌طورکلی، دگرگونیِ پیکره‌نگاری از شیوة‌ ساسانی‌مآب یا پساساسانیِ صدر اسلام با ویژگیِ یکسره خطی و بی‌رنگ و تا حدی رسمی، با میانجیِ شیوة تاکستان‌تپه که برخی تأثیراتِ آغاز دوره‌ اسلامی را بر خود دارد به شیوه‌ای پویا و جان‌دار که مهم‌ترین تمایزِ آن قلم‌گیری و خطِ پرنیروی طراحی و نمایشِ واقع‌نمایانۀ کالبد انسانی است.
کلیدواژه‌ها
پیکره نگاری
دیوارنگاره های نیشابور
هنر سامانی
هنر ایران اسلامی

عنوان مقاله English

The Development of figural representation in Neyshabur Murals: Sasanian, post-Sasinan and Central Asian Type

نویسندگان English

Mohammad Mohammadi 1
Mohammad Taghi Ashori 2
1 PhD Student in Comparative and Analytical History of Islamic Art, Faculty of Theoretical Sciences and Higher Art Studies, University of Arts, Tehran, Iran
2 Professor, Faculty of Theoretical Sciences and Higher Art Studies, University of Arts, Tehran, Iran
چکیده English

The present study examines the Figural representation and drawing in Neyshabur Murals in the ninth and tenth centuries: these murals include some wall paintings and drawings from Vineyard Tepe, Qanat Tepe and Sabzpushan. In total, this collection represents three artistic and temporal phases in the Neyshabur mural: the first, and presumably the oldest, is Vineyard Tepe, which has more similarity to the contour type of Sasanian art. In this manner, which has many counterparts in metal artworks, stone reliefs and plaster sgrafitto, the focus is on the quality of the line; these works usually are colorless and drawing-like. In the second phase, there are Sabzpushan murals that feature the brush work and their distinction from the earlier group in stylization and painting. On the other hand, these have origins in Sasanian formal arts and then in the early Islamic period, as in Samarra. The third phase or type is of Qanat Tepe works that represent the artistic elements and influences of northeast Iran and Central Asia; moon face, arched eyebrows and almonds and narrow eyes in physiognomy. The delicate delineation of Sabzpushan Murals is characteristics. These artistic devices may reflect the presence of artist immigrant from Central Asia in Neyshabur. The "hunter" mural in Qanat Tepe could be the most magnificent evidence. In this process, the linear, colorless and somehow formal Sasanian-like or post-Sasanian-like figural representation manner of early Islamic era are transferred from Vineyard Tepe style, which is the mediator between these two phases, to a dynamic manner that is distinguished by powerful delineated and realistic representation of the human figure.

کلیدواژه‌ها English

Samanian Art
Neyshabur Murals
Figural representation in Islam
اتینگهاوزن، ریچارد، و احسان یارشاطر. (1379). اوج‌های درخشان هنر ایران. ترجمه رویین پاکباز و هرمز عبدالاهی. تهران: آگاه.
اتینگهاوزن، ریچارد، و الگ گرابر. (1378). هنر و معماری اسلامی. ترجمه یعقوب آژند. تهران: سمت.
اشمیت، اریخ. (1391). کاوش‌های تپه‌حصار دامغان، با فصلی درباره کاخ ساسانی تپه‌حصار. ترجمه کورش روستایی. سمنان: اداره‌ کل میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری.
آذرپی، گیتی، و همکاران. (1396). نقاشی سغدی، حماسه تصویری در هنر خاورزمین. ترجمه محمد محمدی. تهران: سوره‌مهر.
بلنتیسکی، ‌الکساندر. (1364). خراسان و ماوراءالنهر (آسیای میانه). ترجمه پرویز ورجاوند. تهران: گفتار.
پاکباز، رویین. (1385). راهنمای مواد و اسلوب‌ها، طراحی، نقاشی. تهران: فرهنگ معاصر.
پوپ، آرتور اپهام، و فیلیس اکرمن. (1387). سیری در هنر ایران. ترجمه نجف دریابندری. تهران: علمی و فرهنگی.
رهبر، مهدی. (1378). «معرفی آدریان (نیایشگاه) مکشوفه دوره ساسانی در بندیان درگز و بررسی مشکلات این بنا»، مجموعه مقالات دومین کنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران. ج1. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور، 343-315.
هینتس، والتر. (1385). یافته‌های تازه از ایران باستان. ترجمه پرویز رجبی. تهران: ققنوس.
Anisi, Alireza. (2007). Early Islamic Architecture (637-1059). PhD Thesis, The University of Edinburgh.
Arnold, Sir Thomas W. (1928). Painting in Islam: A Study of the Place of Pictorial Art in Muslim Culture. Oxford: Oxford University Press.
Baer, Eva. (2004). The Human Figure in Islamic Art. Costa Mesa: Mazda Publishers, Inc.
Barry, Michael. (2004). Figurative Art in Medieval Islam. Paris: Flammarion.
Canby, Sheila R. (2015). “MURAL PAINTING,” Encyclopædia Iranica, online edition, URL 9.
Ciafaloni, Davide & Della Rocca de Candal, Geri. (2011). “Sasanian Traditions in Sogdian Painting: Hunting and Fighting Scenes”. Parthica. (vol. 13), 111-128.
Ettinghausen, Richard. (1972). From Byzantium to Sasanian Iran and the Islamic world, three modes of artistic influence. Leiden: E. J. Brill.
Flood, Finbarr. (2015). “Animal, Vegetal and Mineral: Ambiguity and Efficacy in the Nishapur Wall-Paintings,” Representations. (133, Winter), 20-58
Hoffman, E. (2008). “Between East and West: the Wall Paintings of Samarra and the Construction of Abbasid Princely Culture”. Muqarnas, (vol. 25), 107-132.
Karev, Y. (2005). “Qarakhanid Wall Paintings in the Citadel of Samarqand: First Report and Preliminary Observations”, Muqarnas, Vol. 22, 45-84.
Ilyasov, Jangar. (2003). “Covered Tail and 'Flying' Tassels”. Iranica Antiqua. (vol 38), 259-325.
Kossolapov, Alexander & Kamilla Kalinina. (2007). “The Scientific Study of Binding media and pigments of Mural paintings from Central Asia”. Mural Paintings of the Silk Road, Cultural Exchanges between East and West. Tokyo: National Research Institue for Cultural Properties.
Le Coq, Albert. (1926). Auf Hellas Spuren in Ostturkistan. Leipzieg: J. C. Hinrichs'sche Nuchhandlung.
Lukonin, Vladimir (1970). Persia II (Archaeologia Mundi). London: World Publishing Company.
Marshark, Boris. (2002). Legends, Tales and Fables in the Art of Sogdiana. New York: Biblioteca Persica Press.
Meshkeris, Veronica & Malkeeva, Aygul. (2012). “Female String duo of the Palace of Khulbuk”, 13th International Conference of RidIM & 1º Congresso Brasileiro de Iconografia Musical, 23-35.
Sarre, Friedrich. (1923). Kunst des alten Persien. Berlin: Bruno Cassirer.
Shenkar, M. (2010). “The Epic of "Farāmarz" in the Panjikent Paintings”. Bulletin of the Asia Institute. (vol 24), 67-84.
Simeon, Pierre. (2012). “Hulbuk: architecture and material culture of the capital of the Banijurids in central asia (ninth–eleventh centuries)”. Muqarnas, (vol. 29), 385-421.
Sims, Eleanor. (2002). Peerless Images: Persian painting and its sources. Eleanor Sims with Boris I. Marshak and Ernst J. Grube. New Haven and London: Yale University Press.
Souadvar, Abolala. (2009). “The vocabulary and Syntax of Iconography in Sasanian Iran”. Iranica Antiqua. (vol XLIV), 417-460.
The Alphonse Kann Collection. (1927). New York: American Art Associatioan, Inc.
Von Gall H. (1990). Das Reiterkampf bild in der iranischen und iranisch beeinflussten Kunst Parthischer und Sasanidischer Zeit. Berlin: Gebr. Mann.
Wilkinson, Charles Kyrle. (1973). Nishapur: Pottery of the Early Islamic Period. New York: The Metropolitan Museum of Art.
Wilkinson, Charles Kyrle.) 1986). Nishapur: Some Early Islamic Buildings and Their Decoration. New York: The Metropolitan Museum of Art.
نشریه علمی هنرهای صناعی خراسان بزرگ
دوره 1، شماره 2
تابستان 1402
صفحه 57-74

  • تاریخ دریافت 23 مرداد 1400