نشریه علمی هنرهای صناعی خراسان بزرگ

نشریه علمی هنرهای صناعی خراسان بزرگ

بررسی تطبیقی ویژگی های فرم و نقش محراب های زرین فام با محراب های گچ بری قرن ششم تا اواسط قرن هشتم هجری قمری در کاشان برمبنای آثار موجود در موزه آستان قدس رضوی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه باستان شناسی، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان،ایران
2 استادیار گروه صنایع دستی، دانشکده صنایع دستی، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران
چکیده
در قرن ششم تا اواسط قرن هشتم هجری قمری، مقارن با حکومت های سلجوقی، خوارزمشاهی و ایلخانی در ایران، تکنیک های زرین فام و گچ برى به حد اعلای ظرافت خود رسید. شهر کاشان در استان اصفهان، ازجمله مراکز مهمی بود که به دلیل داشتن خاندان های هنرمند کاشی کار، سرآمد شهرهای کشور در تولید محصولات زرین فام، محسوب می شد. بهترین عرصه هنرنمایی این نوع از آثار در ساخت محراب هایی تجلی یافت که امروزه اکثراً زینت بخش موزه های ایران و جهان است و تعدادی از مهمترین آنها در موزه آستان قدس رضوی نگهداری می شود. علاوه بر تولید محراب های زرین فام، ساخت و ساز محراب های گچی نیز، از فراوانی بسیار برخوردار بود و در بناهایی با کاربری های گوناگون، به کار برده می شد که شهر کاشان نیز، چندین نمونه از این محراب های گچ برى نفیس را در خود جایداده است. این پژوهش باهدف معرفی و تحلیل ویژگی های ساختاری )فرم کلی( و تزیینی )نقوش( محرابهای زرین فام کاشان و مقایسه آنها با محراب های گچ برى همین منطقه، شکل گرفت تا بر تداوم سنت های هنری در بستر زمان و تأثیرپذیری ویژگی های مذکور محراب های گچ برى منطقه کاشان از محراب های زرین فام، در بازه زمانی تعیین شده، تأکید نماید. بنابراین پرسش اصلی این پژوهش را می توان چنین مطرح کرد که شاخص ترین ویژگی های فرم و نقش محراب های زرین فام و گچ برى شهر کاشان، در قرن ششم تا اواسط قرن هشتم هجری قمری، کدام است و این محراب ها از حیث فرمها و نقوش خود به چه میزان از محراب های زرین فام ساخته شده هم دوره یا دوره قبل، تأثیر پذیرفته اند؟ روش تحقیق تاریخی - توصیفی و روش گردآوری اطلاعات، کتابخانه ای )اسنادی( و میدانی است. نتایج مطالعات که از بررسی شش محراب زرین فام و چهار محراب گچ بری در بازه زمانی مذکور در شهر کاشان به دست آمده بر این نکته دلالت دارد که هنرمندان سازنده محراب های گچ برى کاشان، از رجوع به سنت های پیشین و هم زمان که در ساخت و تزیین محراب های زرین فام رواج داشته، بی بهره نبوده اند و به لحاظ تناسبات کلی، فرم )مثلث زاویه دار( و تعداد طاق نماها، فرم لچکی ها، تعداد نیم ستونها )پیلکها(، فرم سرستونها )گلدانی شکل( و همچنین ویژگی های تزیینی، ازجمله استفاده وسیع از نقوش گیاهی متراکم، ظریف و چندلایه/سطحی و کاربرد محدود نقوش هندسی ساده، بیشترین تأثیر را از محراب های زرین فام اخذ نموده و با تکنیک گچبرى، به اجرا درآورده اند.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Comparative Study of the Characteristics of the Form and Motif of the Lustre Mihrabs and Stucco Mihrabs of the 6th Century to the Mid-8th Century AH in Kashan Based on the Works Kept in Astan Quds Razavi Museum in Mashhad

نویسندگان English

Ahmad Salehi Kakhki 1
Baharh Taghavi Negad 2
1 Associate Professor, Department of Archeology, Isfahan University of Arts, Iran
2 Assistant Professor, Department of Handicrafts, Faculty of Handicrafts, Isfahan University of Arts, Isfahan, Iran
چکیده English

From of the 6th Century to the Mid-8th Century AH, concurrent with Seljuk, Khwarazmian and Ilkhanid dynasties in Iran, Lustre and Stucco techniques reached their pinnacle. Since there were many famous tilers in Kashan during this period, this city was considered as one of the early pioneers in making lustre products in Iran. These techniques were mostly used in making the mihrabs most of which are now kept in different museums of Iran and other countries. Some of the most important of these mihrabs are in the Astan Quds Razavi Museum, which belongs to the shrine of Imam Reza. In addition to the lustre mihrabs, many stucco mihrabs were made that were used in the buildings with different functions some of which are located in Kashan. The goal of this research is to identify and analyze the structural and decorative features of lustre mihrabs in Kashan and compare them with the stucco mihrabs of the same region in order to highlight the continuity of artistic traditions over time and study the effects of the structural and decorative features of lustre mihrabs on the stucco ones in Kashan over a certain period of time. Therefore, the author tries to answer the following questions: what are the most significant structural features, designs, motifs and inscriptions of lustre and stucco mihrabs in Kashan attributed to 6th Century to the Mid-8th Century AH? How much are stucco mihrabs influenced by the contemporary or older lustre mihrabs in terms of structure and decoration? The data were collected through field research methods (photography, drawing linear designs of the images) and are based on written and online resources which were then analyzed using a historical-comparative method. The results of these studies show that the artists who have made the stucco mihrabs in Kashan have used older and contemporary traditions that had been often used in making and decorating the lustre ones. These artists were greatly influenced by the lustre mihrabs in terms of total congruence, the form of arch (angled triangle), number of arcades, the form of spandrels, number of half columns, the form of capitals (vase-like) as well as decorative features, including extensive use of dense, elegant and multi-layered plant motifs and limited use of simple geometric motifs.

کلیدواژه‌ها English

lustre mihrab
stucco mihrab
Kashan
6th Century to the Mid-8th Century AH
form and motif
اتینگهاوزن، ریچارد. (1387). «کاشی تاریخ‌دار». ترجمه فاطمه کریمی. سیری در هنر ایران از دوران پیش از تاریخ تا امروز. ج4. ویراستار پوپ، آرتور و فیلیس آکرمن. تهران: علمی و فرهنگی، 1920-1893.
آذری، علاءالدین. (1348). «جغرافیای تاریخی ورامین». هنر و مردم، (شماره 87-86)، 67-57.
اسکیرس، جی. (1374). «کاشی‌سازی».  هنرهای ایران. فریه، ر. دبلیو. ترجمه پرویز مرزبان. تهران: فرزان روز، 271-294.
اعظم واقفی، حسن. (1386). میراث فرهنگی نطنز. ج4. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
بلر، شیلا، و جاناتان بلوم. (1385). هنر و معماری اسلامی. ترجمه اردشیر اشراقی. تهران: سروش.
پوپ، آرتور آپم. (1387). «تاریخچه»، ترجمه فاطمه کریمی. سیری در هنر ایران از دوران پیش از تاریخ تا امروز، ج4. ویراستار پوپ، آرتور و فیلیس آکرمن. تهران: علمی و فرهنگی، 1892-1695.
پورتر، وینیتیا. (1380). کاشی‌های اسلامی. ترجمه مهناز شایسته­فر. تهران: مؤسسه مطالعات هنر اسلامی.
جلالی، میثم. (1392). «کاشی‌های زرین‌فام حرم امام رضا(ع) سندی از هویت تاریخی شهر مشهد». مشکوه. (شماره 119)، 156-138.
راشدنیا، زهرا. (1393). «مطالعه ویژگی‌های تزیینی آثار گچ‌بری‌ هنرمندان کرمانی و پراکندگی آن در قرن هشتم هجری قمری». پایان‌نامه کارشناسی ارشد. اصفهان: دانشگاه هنر اصفهان.
رفیعی­ مهرآبادی، ابوالقاسم. (1352). آثار ملی اصفهان. تهران: انجمن ملی تهران.
سجادی، علی. (1375). سیر تحول محراب از قرون اولیه اسلامی تا حمله مغول. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور.
عالم­زاده، بزرگ. (1390). حرم رضوی به روایت تاریخ. مشهد: آستان‌ قدس رضوی.
فرخ­یار، حسین. (1369). نگاهی به آثار تاریخی کاشان، تهران: مؤلف.
قره­چانلو، حسین. (1368). «امامزاده حبیب بن موسی (کاشان)». وقف میراث جاویدان. (شماره 58)، 41-37.
قوچانی، عبدالله. (1371). اشعار فارسی کاشی‌های تخت سلیمان. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
کفیلی، حشمت. (1392). «مطالعه نقش و نوع کاشی‌های زرین‌فام حرم مطهر امام رضا(ع) محفوظ در موزه آستان قدس رضوی»، مطالعات هنر اسلامی. (شماره 18)، 98-87.
کیانی، محمد یوسف. (1376). تزیینات وابسته به معماری ایران در دوره اسلامی. تهران: پژوهشکده میراث فرهنگی.
گدار، آندره، و همکاران. (1371). آثار ایران. ترجمه ابوالحسن سروقد مقدم. ج3،4. مشهد: آستان قدس رضوی.
مشکوتی، نصرت‌الله. (1349). فهرست بناهای تاریخی و اماکن باستانی ایران. تهران: سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران.
مشهدی­نوش‌آبادی، محمد. (1376). «مسجد علی نوش‌آباد». مسجد. (شماره 32)، 59-58.
معتقدی، کیانوش. (1391). «شکوه کاشی زرین‌فام در محراب‌های حرم مطهر رضوی». فصلنامه آستان هنر. (شماره 3-2)، 35-28.
معتقدی، کیانوش. (1393). خاندان طاهر کاشانی: گلستان هنر. تهران: پیکره.
نراقی، حسن. (1342). «هنرمندان تاریخی کاشان و آثار گران‌بهای آن‌ها». هنر و مردم. (شماره 15)، 23-17.
نراقی، حسن. (1382). آثار تاریخی شهرستان‌های کاشان و نطنز. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
واتسون، آلیور. (1382). زرین‌فام ایرانی. ترجمه شکوه ذاکری. تهران: سروش.
ویلبر، دونالد. ن. (1365). معماری اسلامی ایران در دوره ایلخانان. ترجمه عبدالله فریار. تهران: علمی و فرهنگی.
هنرفر، لطف‌الله. (1350). گنجینه آثار تاریخی اصفهان. تهران: چاپخانه زیبا.
Blair, Sheila. (2008). “A Brief Biography of Abu Zayd”. Muqarnas: An Annual on the Visual Culture of the Islamic World. (vol 25), 155-176.
Blair, Sheila. (1986). “A Medival Persian Builder”. Journal of the Society of Architectural Historians. (vol 45), 389-395.
Donaldson, Dwight M. (1935). “Significant Miḥrābs in the Ḥaram at Mashhad”. Ars Islamica. (vol 2), 118-127.
Hillenbrand, Robert. (1987). “Saljūq Monuments in Iran. V. The Imāmzāda Nūr, Gurgān”. Iran. )vol 25(, 55-76.
Kleiss, Wolfram. (1977). “Hinweis Zu Eingen Seldjugischen und Il-Khanidis chen bauten in Iran”. Archaeologische Mitteilungen aus Iran. Berlin: Verlag Von Dietrich Reamer, 293-300.
. Ritter, Markus. (2015).“The Most Beautiful": The History of the 623/1226 Lustre Mihrab from Kashan and Persian Art Collecting in Europe”. Abbas Akbari. (ed.), an Oriental Devotion, Tehran.
Shani, Raya. (1989). “On the Stylistic Idiosyncrasies of a Saljūq, Stucco Workshop from the Region of Kāshān”. Iran. )vil 27(, 67-74.
دوره 1، شماره 2
تابستان 1402
صفحه 13-36

  • تاریخ دریافت 22 مرداد 1400