نشریه علمی هنرهای صناعی خراسان بزرگ

نشریه علمی هنرهای صناعی خراسان بزرگ

جایگاه طراحی و تفکر خلاق در علم حیل؛ بررسی الگوهای منطق در علم صناعات عملی(با تاکید بر منابع اندیشمندان خراسانی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه صنایع دستی ، دانشگاه هنر،تهران، ایران
2 دانشجوی دکتری پژوهش هنر،دانشگاه هنر،تهران، ایران
چکیده
در دوران شکوفایی علمی جهان اسلام دو دانشنامه مهم، توسط دو دانشمند خراسانی نوشته شده اند، نخست احصاء العلوم فارابی و دیگری، مفاتیح العلوم خوارزمی. هر دوی این دانشنامه ها به صناعات و علوم عملی یا به اصطلاح علم حیل توجه ویژه داشته اند. شواهد نشان دهنده نقش پررنگ دانشمندان ایرانی در تولید و ثبت این علوم است، به نحوی که خوارزمی این علوم را به عنوان علوم عجمی معرفی کرده است، اما متاسفانه هنوز چیستی خود این علوم و نقش ایرانیان و به ویژه خراسان در تولید این علوم مورد پژوهش مستدل قرار نگرفته است. از این رو لازم است که پژوهش های بسیاری به بررسی چیستی علم حیل و سپس رابطه آن با میراث ایرانی- خراسانی بپردازند. لازمه شناخت سهم میراث ایرانی - خراسانی در ترویج این علم، شناخت درست خود علم حیل است. با چنین چشم اندازی از پژوهش های آینده، این پژ<هش بر این پرسش متمرکز شده است که الگو های منطقی صناعات طبقه بندی شده در شاخه «علم حیل» چه می باشند؟ جهت پاسخ به این پرسش، تعاریف علم شناختی فارابی و خوارزمی، منابع تشریحی علم حیل و طرح های موجود حیل (به ویژه آثار احمد موسی خراسانی و بدیع الزمان جزری)، بازخوانی و تحلیل شده اند و با محوریت دو مولفه «تفکر خلاق» و «روش طراحی» به تحلیل الگوهای منطقی و روش طراحی نمونه های موجود پرداخته شده و نیز با هفت استدلال نشان داده شده است که روش طراحی موارد خاص مورد نظر در علم حیل از طریق منطق قیاسی (محاسبات ریاضی) نیست، بلکه الگوی منطقی محوری در روش طراحی آن ها «تفکر خلاق» است. 
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Place of Design and Creative Thinking in the Science of Hiall; Investigating the Logical Patterns in the "Science of Hiall" with Emphasis on Resources of Khorasani

نویسندگان English

Ahmad Tondi 1
Babak Amraee 2
1 Assistant Professor, Department of Handicrafts, University of Arts, Tehran, Iran
2 PhD student in Art Research, University of Arts, Tehran, Iran
چکیده English

Introduction: Two important encyclopedias have been written in the era of scientific flourishing in Islam world, first “Iḥṣā al-ulūm” (the census of Knowledge) written by “Abu Nasr Al-Farabi”, and second, “Māfatih Al-Olum” (Keys to sciences) written by “Abd-Allāh Kāteb Kārazmi”. Both scientists are Khorasani and both of these encyclopedias have payed attention to crafts and practical sciences under the name of “Science of Hiall”. Based on existing evidence, the Iranian specially Khorasani scientists have had an important role in the production and recording these sciences but unfortunately, the nature of these sciences and the role of Iranians in the production of them have not been considered properly, yet.Given the importance of this issue, the primary question of this research was: “Where is the place of design and creative thinking in the classification of Islamic sciences, in particular, in the encyclopedia of Iḥṣā al-ulūm? According to the preliminary study, this research focused on the "Science of Hiall” branch, in the "Educational Sciences" group. After documentary information gathering, the definitions presented by Farabi, the explanatory texts of Hiall, and the existing designs were revised. Then, focused on the two factors, creative thinking and design methodology, the logical patterns and design methods of existing designs have been analyzed. Based on these analyses, seven sets of discussion are presented in this paper. According to these arguments, the design method used in producing the devices in science of Hiall is based on creative thinking pattern, not based on the deductive model or the Mathematics Calculation. 

کلیدواژه‌ها English

Iḥṣā al-ulūm
Hiall
Design Method
Creative Thinking
اذکایی، پرویز. (1377). «علم الحیل و فنون آن». تحقیقات اسلامی. (شماره 1 و 2)، 197-167.
جزری، اسماعیل بن رزاز. (1380). مبانی نظری و عملی مهندسی مکانیک در تمدن اسلامی. تدوین محمدجواد ناطق. ترجمه محمدجواد ناطق، حمیدرضا نفیسی و سعید رفعت-جاه. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
خراسانی، احمد بن موسی بن شاکر. (1372). ابتکارات خارق العاده مکانیکی یا «الحیل». مصحح دونالد آر. هیل. ترجمه سرفراز غزنی. مشهد: به نشر.
خوارزمی، ابوعبدالله محمد ابن یوسف کاتب. (1362). مفاتیح العلوم. ترجمه حسین خدیو جم. تهران: علمی و فرهنگی.
رحیمی، غلامحسین. (1390). «فارابی، علم حیل و فلسفه فناوری». پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی. (شماره 1)، 102-85.
طاهری مقدم، مسعود. (1394). «علم الحیل در تمدن اسلامی». پژوهش نامه تاریخ. (شماره 38)، 104-81.
فارابی، ابونصر. (1381). احصاء العلوم. با ترجمه حسین خدیو جم. تهران: علمی و فرهنگی.
لاوسون، برایان. (1390). طراحان چگونه می‌اندیشند. ترجمه حمید ندیمی. تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
ناطق، محمدجواد. (1393). «حیل علم». دایره المعارف اسلامی. زیر نظر غلامعلی حداد عادل. ج14. تهران: بنیاد دایره المعارف اسلامی.
نجیب اوغلو، گلرو. (1389). هندسه و تزئین در معماری اسلامی. ترجمه مهرداد قیومی بیدهندی. تهران: روزنه.
نیک‌سرشت، ایرج، و سعید نظری. (1394). «علم حیل در دورۀ افول تمدن اسلامی: تصحیح و بررسی بخش فواره‌های کتاب الطرق السنیه فی الآلات الروحانیه»، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، (شماره 20)، 98-71.
Cross, Nigel. (2006). Designerly Ways of Knowing. London: Springer.
Dorst, Kees. (2011). “The core of design thinking and its application”. Design Studies, (vol 6), 521-532.
March, lionel. (1984). “The Logic of Design”. In Developments in design methodology, (by Nigel Cross), Chichester: John Wiley & Son Ltd.
Roozenburg, Norbert F.M. & J. Eekels. (1995). Product Design: Fundementals and Methods. chichester: John Wiley & Sons Ltd.
دوره 1، شماره 4
زمستان 1402
صفحه 85-100

  • تاریخ دریافت 06 تیر 1400