دانشگاه بین المللی اما م رضا (ع) نشریه علمی هنرهای صناعی خراسان بزرگ 3092-7498 3 12 2026 03 16 Metalworking Industries of Sistan during the Bronze Age: Technology, Organization of Production, and Craft Specialization صنعت فلزکاری سیستان در عصر مفرغ: فناوری، سازمان تولید و تخصص‌گرایی 245435 10.22034/hgj.2026.575190.1058 FA رضا مهرآفرین گروه آموزشی باستان شناسی. دانشکده هنر و معماری. دانشگاه مازندران. بابلسر. ایران 0000-0003-1005-7222 سید رسول موسوی حاجی گروه آموزشی باستان شناسی. دانشکده هنر و معماری. دانشگاه مازندران. بابلسر. ایران 0000-0002-3672-8541 جواد علایی مقدم گروه آموزشی باستانشناسی. دانشکده هنر و معماری. دانشگاه زابل. زابل. ایران 0000-0002-2857-890X Journal Article 2025 12 13 Metalworking industries represent one of the most significant indicators of technological innovation, economic organization, and social specialization in Bronze Age societies. The Sistan region in eastern Iran, particularly the major site of Shahr-i Sokhta, provides extensive archaeological evidence for the production, use, and recycling of metal objects during the third millennium BC. Despite the absence of rich local sources of copper and tin, metalworkers in Sistan successfully developed advanced metallurgical practices through participation in long-distance exchange networks linking southeastern Iran, Central Asia, and the Indus Valley.<br><br>This study examines the metalworking system of Bronze Age Sistan with a focus on raw material procurement, smelting and alloying technologies, manufacturing techniques, typology of metal artifacts, and the organization of production. The research is based on archaeological excavations, regional surveys, archaeometric analyses, and comparative studies with neighboring cultural regions. The results indicate that copper-based alloys, including tin bronze and arsenical bronze, were produced in specialized workshops using small-scale furnaces and crucibles. The wide variety of metal artifacts—ranging from weapons and tools to ornaments, seals, figurines, and ritual objects—reflects a high level of technical expertise and craft specialization.<br><br>Overall, metalworking in Sistan played a fundamental role in the development of a complex economy, social differentiation, and interregional interactions in eastern Iran during the Bronze Age, highlighting the region’s strategic position within broader cultural and commercial networks. صنایع فلزکاری یکی از شاخص‌ترین نمودهای پیچیدگی فناورانه، سازمان تولید و تخصص‌گرایی اجتماعی در جوامع عصر مفرغ به‌شمار می‌آید. منطقه سیستان، به‌ویژه محوطه شاخص شهر سوخته، با ارائه شواهد متنوعی از تولید، مصرف و بازیافت اشیای فلزی، جایگاهی مهم در شبکه‌های فرهنگی و اقتصادی شرق فلات ایران در هزاره سوم پیش از میلاد داشته است. هدف این پژوهش بررسی نظام فلزکاری سیستان با تمرکز بر مواد خام، فناوری‌های ذوب و آلیاژسازی، روش‌های ساخت، گونه‌شناسی مصنوعات فلزی و سازمان تولید است.<br><br>روش پژوهش مبتنی بر تحلیل داده‌های باستان‌شناختی حاصل از کاوش‌ها و بررسی‌های میدانی، مطالعات باستان‌سنجی، تحلیل گونه‌شناختی اشیای فلزی و تطبیق آن‌ها با شواهد مناطق هم‌جوار است. نتایج نشان می‌دهد که فلزکاران سیستان، با اتکا به شبکه‌های مبادلاتی گسترده به مواد خام دسترسی داشته و به تولید آلیاژهای پیشرفته‌ای چون مفرغ قلع‌دار و مفرغ آرسنیکی دست یافته‌اند. شواهد مربوط به کوره‌های ذوب کوچک، سرباره‌ها، بوته‌های آهنگری و تمرکز فضایی فعالیت‌های فلزکاری، حاکی از وجود کارگاه‌های تخصصی و تفکیک فضاهای تولیدی از فضاهای مسکونی است. <br><br>تنوع بالای مصنوعات فلزی، شامل ابزارهای جنگی، ادوات کشاورزی، اشیای تزئینی، آیینی و نمادین، نشان‌دهنده مهارت فنی بالا و شکل‌گیری تخصص‌گرایی حرفه‌ای در جامعه سیستانی است. صنایع فلزکاری سیستان نه‌تنها بیانگر دانش تجربی و فناوری پیشرفته عصر مفرغ است، بلکه نقش بنیادینی در تکوین ساختارهای اجتماعی، اقتصادی و جایگاه راهبردی این منطقه در شبکه‌های فرهنگی و تجاری شرق فلات ایران ایفا کرده است. بررسی این موضوع، درک و شناخت ما را از صنایع فلزی سیستان در عصر مفرغ به میزان قابل توجهی افزایش می‌دهد.

دانشگاه بین المللی اما م رضا (ع) نشریه علمی هنرهای صناعی خراسان بزرگ 3092-7498 3 12 2026 02 20 Analysis of the imaginary power in the creation of the Safavid period of the Qazvin school؛ Case study of the Shahnameh of King Ismail تحلیل قوة متخیّله در آفرینش نگاره‌های دوره صفوی مکتب قزوین؛ مطالعه موردی شاهنامة شاه اسماعیل 245439 10.22034/hgj.2026.580184.1064 FA مریم عظیمی نژاد استادیار. گروه صنایع دستی. دانشگاه بیرجند 0000-0003-4766-0287 فاطمه عابدینی دانش آموخته هنر اسلامی. دانشگاه بیرجند 0000-0002-8445-4485 Journal Article 2025 12 03 The painting of the Qazvin school in the second half of the Safavid period is considered a turning point in the evolution of the aesthetics and semantics of Iranian painting. Relying on rational tendencies, balanced compositions, transparent colors, and a tendency towards symbolic expression, this school provided a platform in which the epic and mythical narratives of the Shahnameh were not only represented visually, but also interpreted semantically. One of the most important examples of this tendency is the Shahnameh version of Shah Ismail II; a version that, despite the limited volume of illustrations, has visual coherence, accuracy in the narrative, and a tendency towards purgatory and fantasy imagery, and has an important place in the transmission of mystical and moral ideas in the guise of an epic narrative. On the other hand, one of the fundamental elements in understanding Iranian painting, especially in the Safavid period, is the position of the imaginative power; a power that, especially in the philosophy of Ibn Sina, plays the role of an intermediary between the world of sense and the world of reason. Ibn Sina considers the imaginative power to be a force that is capable of taking partial forms from sensory perception, then creating a new and reasonable form by combining, detailing, and manipulating them. قوة متخیّله در آفرینش آثار هنری نقش مهم و کلیدی داشته‌است. استمداد از نیروی خیال در نگارگری ایرانی همواره جایگاه پراهمیتی ایفا کرده‌است. مسأله اصلی این پژوهش بررسی چگونگی نقش‌آفرینی قوة متخیّله در فرآیند آفرینش نگاره‌های شاهنامه‌ای از دوره صفوی است؛ به‌ویژه در مکتب قزوین که در آن رابطة میان عقل، حس و خیال در سطحی عمیق‌تر و معنایی‌تر نمود یافته‌است. سوالات اصلی آن است که چگونه مفاهیم فلسفی و عرفانیِ مربوط به عالم خیال در نگاره‌های شاهنامة شاه-اسماعیل بازتاب یافته‌اند؟ و چه ویژگی‌های تصویری و مفهومیِ خاصی را می‌توان به‌عنوان نمود عینی فعالیت قوة متخیّله در این نگاره‌ها شناسایی کرد؟ هدف، تبیین این نکته است که هنرمند، نه صرفاً نسخه‌بردار روایت منظوم، بلکه «مفسّر» و «تأویل‌گر» حقیقت‌های نهفته در روایت است و از طریق قوة متخیّله، صور محسوس را به معانی معقول تبدیل می‌کند. این پژوهش از نوع بنیادین است که به روش توصیفی ـ تحلیلی با اتکا بر مبانی نظری ابن‌سینا دربارة جایگاه قوه خیال و مقایسه آن با پنج نگارة منتخب از شاهنامة شاه‌اسماعیل صورت پذیرفته‌است. نتایج نشان می‌دهد که هنرمند، با تمایزگذاری میان صورت و سیرت شخصیت‌ها، رنگ‌های برزخی، ترکیب‌بندی صعودی، و تبدیل حالات اخلاقی به چهره‌ها و هیبت‌ها، به ترجمان بصری حقیقت درونی وقایع دست یافته‌است. در این نگاره‌ها، قوة متخیّله همچون «واسط میان عقل و حس»، مسیر ادراک مخاطب را از سطح روایت حماسی به سطح معنا و تجربه وجودی رهنمون می‌سازد.

دانشگاه بین المللی اما م رضا (ع) نشریه علمی هنرهای صناعی خراسان بزرگ 3092-7498 3 12 2026 03 16 Semiotics of Flower and Bush Motifs in Oil Covers of Dated Quranic Manuscripts, in Safavid & Qajar eras, Present in the Library of Astan Quds Razavi نشانه‌شناسی نقوش گل‌و‌بو ته در جلدهای روغنی نسخ قرآنیِ تاریخ‌دار دوره صفویه و قاجاریه، موجود در کتابخانه آستان قدس رضوی 245445 10.22034/hgj.2026.571574.1056 FA فاطمه زحمتکش دانشکده هنر دانشگاه نیشابور 0000-0002-8191-2030 زهره طاهر دانشگاه الزهرا 0000-0002-8191-2030 فرزانه فرخ فر دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران،‌ایران 0000-0001-9771-0073 Journal Article 2025 12 03 In the manuscripts section of the Astan Quds Razavi Library, some of the most distinguished manuscripts are dedicated to Qurans, the covers of which are of different varieties and qualities, and represent great and unique developments in the art of book decoration in Iran. This type of cover has been used in the traditional binding of the Holy Quran since the middle of the ninth and tenth centuries AH, which is the peak of the development of the manuscript decoration industry, and came into existence at the end of the Timurid period. Given the importance of recognizing and deeply studying the appearance and quality of this artistic element and its importance in the manuscript creation of the Holy Quran, which is the most important book of all times in Islamic art, this research aims to answer the following question: What are the semantic layers and quality of the symbols and motifs of flowers and bushes used in the decorations of the oil covers of dated manuscripts of the Holy Quran from the Safavid to Qajar periods in the library of Astan Quds? The results show that, based on Peirce's semiotic theory, the visual arrays of the selected volumes have a composite structure in terms of the type of signs, and the presence of all three types of iconic, indexical, and symbolic signs can be identified in their collection. در بخش گنجینه نسخه‌های خطی کتابخانه آستان قدس رضوی، بخشی از ممتازترین نسخ خطی به قرآن‌ها اختصاص دارد که جلد این مصحف شریف در تنوع و کیفیت‌های متفاوت و بیانگر تحولات بزرگ و منحصر به فردی در هنر کتاب‌آرایی ایران است. از جلدهایی که قابلیت بررسی و اهمیت ویژه‌ای دارد، جلد روغنی است که در نوع نقوش گل و بوته، بسیار ظریف و زیباست و در تولید آن سهم نقاش از صحاف، به مراتب بیشتر بوده و به نوعی، اثر هنری متمایز از کل اثر محسوب می‌شود. این‌گونه جلد در صحافی سنتی قرآن کریم از میانه قرن نهم و دهم ه.ق(15 و 16م.) که اوج ترقی صنعت تزئین نسخ خطی است و در اواخر دوره تیموریان، پا به عرصه وجود نهاد. پرسش این است: لایه‌های معنایی و کیفیت نمادها و نقوش گل و بوته به‌کار رفته در تزئینات جلدهای روغنی نسخ خطی تاریخ‌دار قرآن در دوره صفویه و قاجاریه موجود در کتابخانه آستان قدس رضوی، حاوی چه مضامینی است؟ روش پژوهش توصیفی- تحلیلی و مبتنی بر آرای نشانه‌شناسی پیرس است و جمع‌آوری اطلاعات به روش کتابخانه‌ای- اسنادی صورت گرفته است. جامعه بررسی، شامل چهار جلد روغنی متعلق به نسخ خطی قرآن است که دارای نقوش گل و بوته و تاریخ قطعی منتسب به ادوار صفویه و قاجاریه موجود در کتابخانه آستان قدس رضوی است. نتایج نشان می‌دهد براساس نظریه نشانه‌شناسی پیرس آرایه‌های تصویری جلدهای منتخب از نظر نوع نشانه‌ها ساختاری ترکیبی دارند و در مجموعه آنها حضور هر سه نوع نشانه شمایلی، نمایه‌ای و نمادین قابل شناسایی است.

دانشگاه بین المللی اما م رضا (ع) نشریه علمی هنرهای صناعی خراسان بزرگ 3092-7498 3 12 2026 03 16 Visual Analysis of Long Words and Circular Words in Selected Nastaʿlīq Chalipas Based on Gestalt Principles تحلیل بصری کشیده‌ها و دوایر در گزیده‌ای از چلیپاهای نستعلیق بر اساس اصول نظریه گشتالت 245670 10.22034/hgj.2026.580858.1066 FA الهه میرنیا کارشناس ارشد هنراسلامی ، دانشکده صنایع دستی، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران. 0009-0004-8497-2233 Journal Article 2025 12 09 Nastaʿlīq, as one of the most significant and authentic Iranian calligraphic styles, reached its peak during the Qajar period, with the chalipa form attaining a distinguished position in Persian calligraphy. This study conducts a visual analysis of long words and circular words in Qajar-era chalipas, based on Gestalt theory. Gestalt, emphasizing holistic perception, introduces laws such as similarity, proximity, continuity, symmetry, parallelism, and common region as foundations for visual organization. The central questions are: how do long and circular words influence the viewer’s perception, and which Gestalt principles most decisively shape chalipa coherence?<br><br><br><br>Methodologically, the research is fundamental in purpose and descriptive–analytical in approach. Data were collected from library sources and reputable online repositories, covering the Qajar period (1200–1343 AH). From prominent works of this era, 52 pieces were compiled, and two samples from each artist purposively selected for analysis. The data were examined qualitatively through direct observation and comparative evaluation.<br><br><br><br>Findings show that long and circular words, through structural harmony, kinetic continuity, and rhythmic repetition, generate fluid visual pathways guiding the viewer’s gaze. Principles of similarity, proximity, continuity, symmetry, parallelism, and common region play the strongest role in coherence, balance, and harmony, while connectedness, closure, and figure–ground have limited application due to complex structures and subtle overlaps. Overall, Qajar chalipas align profoundly with Gestalt principles, producing cohesive and aesthetically unified structures that enhance visual integration and harmony. خط نستعلیق به‌عنوان یکی از مهم‌ترین خطوط ایرانی، در دوره قاجار به اوج شکوفایی رسید و قالب چلیپا جایگاهی برجسته در خوشنویسی یافت. پژوهش حاضر با هدف تحلیل بصری کشیده‌ها و دوایر در چلیپاهای نستعلیق این دوره، بر مبنای اصول گشتالت انجام شده است. گشتالت با تأکید بر ادراک کل‌گرایانه، قوانینی چون مشابهت، مجاورت، پیوستگی، تقارن، موازات و منطقه مشترک را برای فهم سازمان‌دهی بصری مطرح می‌کند. پرسش اصلی تحقیق آن است که کشیده‌ها و دوایر چگونه بر ادراک مخاطب اثر می‌گذارند و کدام قوانین گشتالت بیشترین نقش را در انسجام دارند. این پژوهش از نظر هدف بنیادی و از نظر روش توصیفی تحلیلی است. داده‌ها از منابع کتابخانه‌ای و تارنماها گردآوری شده و محدوده زمانی قاجار (۱۳۴۳–۱۲۰۰ ه.ق) را دربر می‌گیرد. از میان آثار برجسته، ۵۲ نمونه انتخاب و سپس از هر هنرمند دو اثر به روش هدفمند بررسی شد. تحلیل کیفی داده‌ها برپایه مشاهده و تطبیق صورت گرفت. نتایج نشان می‌دهد کشیده‌ها و دوایر با هماهنگی شکلی، پیوستگی حرکتی و تکرار موزون، مسیرهای بصری روان و یکپارچه‌ای ایجاد می‌کنند که نگاه مخاطب را در طول ترکیب چلیپا هدایت می‌کند. همچنین، اصول مشابهت، مجاورت، پیوستگی، تقارن، موازات و منطقه مشترک بیشترین نقش را در ایجاد انسجام، توازن و هماهنگی بصری ایفا می‌کنند، در حالی که برخی اصول مانند عنصر متصل، بستار و شکل‌زمینه به‌دلیل ساختار پیچیده و همپوشانی‌های ظریف خطوط، کاربرد محدودتری دارند. این یافته‌ها نشان می‌دهد چلیپاهای نستعلیق هم‌ساز با اصول گشتالت‌اند و ساختاری منسجم و زیباشناختی فراهم آورده‌اند که درک یکپارچگی و هماهنگی بصری را تسهیل می‌کند.

دانشگاه بین المللی اما م رضا (ع) نشریه علمی هنرهای صناعی خراسان بزرگ 3092-7498 3 12 2026 02 20 Analysis of the Color Arrangement Structure In the Sa'di Carpets of Birjand تحلیل ساختار رنگ بندی در فرش های سعدی بیرجند 251301 10.22034/hgj.2026.590542.1071 FA محمد امین حاجی زاده استادیار. گروه فرش. دانشگاه بیرجند 0000-0002-1435-5270 ساناز حیران پور گروه فرش، دانشکده هنر، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران نرجس کشتگر دانشجوی کارشناسی ارشد فرش، دانشکده هنر، دانشگاه بیرجن. بیرجند. ایران 0009-0003-5704-3909 Journal Article 2025 11 19 irjand's handwoven carpets are recognized as one of the authentic Iranian types, and among their diverse designs, the Sa'di carpets have attained a special status. This design, which is rooted in the ancient traditions of design and aesthetics in eastern Iran, is distinguished by its characteristic layout and medallion (toranj), as well as the harmony of its colors and their visually pleasing coordination with the motifs. The analysis of color arrangement in these carpets not only contributes to a deeper understanding of their aesthetics and symbolism but can also reflect the conventional criteria of color application in the carpets of this region. The present study is fundamental in nature and, employing a descriptive-analytical approach, examines the dominant color spectrum in Birjand's Sa'di-design carpets. It demonstrates that colors such as lacquer-red, indigo (or dark blue), beige, and cream are the most frequently used, and that their combination with complementary colors, as well as the creation of various visual color contrasts, establishes visual balance. The objectives of this research include identifying and analyzing the color arrangement system in the Sa'di carpets of Birjand. Accordingly, the following questions are addressed: 1. What are the dominant and subordinate colors in the Sa'di-design carpets of Birjand? 2. How does the combination and coordination of colors in the Sa'di carpet contribute to the creation of visual harmony? فرش‌های دستبافت بیرجند به عنوان یکی از گونه‌های اصیل ایرانی شناخته می‌شوند و در میان طرح‌های متنوع آن، فرش‌های سعدی جایگاه ویژه‌ای یافته‌اند. این طرح که ریشه در سنت‌های کهن طراحی و زیبایی‌شناسی شرق ایران دارد، همگام با طرح و ترنج ویژة آن و به سبب هارمونی رنگ‌ها و هماهنگی چشم‌نواز آن‌ها با نقوش شناخته می‌شود. تحلیل رنگ‌بندی در این فرش‌ها، نه‌تنها به درک عمیق‌تری از زیبایی‌شناسی و نمادپردازی کمک می‌کند، بلکه می‌تواند بازتابی از معیارهای مرسوم در رنگ‌پردازی در فرش این منطقه باشد. پژوهش حاضر از نوع بنیادی است که با رویکردی توصیفی- تحلیلی به بررسی طیف رنگی غالب در فرش‌های سعدی بیرجند پرداخته و نشان داده که رنگ‌هایی چون لاکی، سرمه‌ای، بژ و کرم بیشترین کاربرد را دارند و ترکیب آن‌ها با رنگ‌های مکمل، و ایجاد تضادهای بصری گوناگون رنگی، توازن بصری را ایجاد کرده است. اهداف این پژوهش شامل، شناخت و تحلیل نظام رنگ‌بندی در فرش‌های سعدی بیرجند است. بر این اساس پرسش‌های زیر مورد توجه است: 1. رنگ‌های غالب و فرعی در قالی سعدی بیرجند شامل چه انواعی است؟ 2. ترکیب و هماهنگی رنگ‌ها در قالی سعدی چگونه به ایجاد هارمونی بصری کمک می‌کند؟

دانشگاه بین المللی اما م رضا (ع) نشریه علمی هنرهای صناعی خراسان بزرگ 3092-7498 3 12 2026 02 20 Structural Typology and Decorative Systems of Qajar-Era Wooden Minbars گونه‌شناسی ساختاری و تزیینات منابر چوبی دوره قاجار 251302 10.22034/hgj.2026.591640.1073 FA محمد مدهوشیان نژاد عضو هیئت علمی، گروه صنایع دستی، دانشکده هنر، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران. 0000-0003-3821-9836 الهه پنجه باشی عضو هیئت علمی، گروه نقاشی، دانشکده هنر، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران. 0000-0001-5631-8622 Journal Article 2025 11 17 Following the death of the Prophet of Islam, preaching through sermons and pulpits became one of the most influential means of transmitting Islamic teachings. Within this context, wooden pulpits acquired a central religious, educational, and social role. During the Qajar period in Iran, pulpits were not merely functional architectural elements but key instruments for religious guidance and public instruction, prompting the use of high-quality materials and skilled craftsmanship. Among available materials, wood was particularly favored due to its versatility and suitability for complex structural and decorative techniques. Despite their importance, historical wooden pulpits—especially those of the Qajar era—have not been sufficiently documented or systematically studied, resulting in ambiguities regarding their typology, decoration, and terminology.<br><br>The present research addresses this gap by seeking to identify the common formal and decorative patterns of wooden pulpits from the Qajar period in Iran. The main research question asks: What structural and decorative characteristics define Iranian wooden pulpits of the Qajar era? The study also examines the inconsistency between traditional contemporary naming conventions used by pulpit makers—often based on wood color or surface pattern—and the lack of historical or scientific foundations for such terms. منبرهای چوبی در دوره قاجار، به جهت کاربردشان نظیر، ایراد خطبه، آموزش، تدریس علوم دینی و اجتماعی، از اهمیت خاصی برخوردار بوده است. از این رو، همواره سعی می‌شده تا در ساخت آنها بهترین مواد و استادکاران خبره به‌کار گرفته شود. ساختار فیزیکی منبرهای چوبی، دارای ویژگی‌های تکنیکی و تزییناتی منحصربفردی هستند به‌طوری‌که تعدد فنون ساخت و تزئین‌شان، این فرضیه را تقویت می‌نماید. در حقیقت با تمرکز و بررسی آن‌ها می‌توان پی به اصول طراحی و تزیینات خاص منابر چوبی در دوره قاجار برد. بدین سبب هدف تحقیق حاضر، بررسی فرمی و تزئینی منابر دوره قاجار در ایران به‌منظور رسیدن به یک الگوی مشترک فرمی و نحوه تزئین آنهاست. بدین ترتیب، سوالی که مقاله فوق درصدد پاسخ به آن است، این‌گونه می‌باشد: ساختار فرمی، تزئینی و فنی مشترک منابر چوبی دوره قاجار چیست؟ <br><br>مطالب پژوهش حاضر به‌صورت کمی با روش توصیفی و تحلیلی تدوین شده که اطلاعات آن به‌وسیله مطالعات کتابخانه‌ای و اسنادی به همراه پیمایش‌های میدانی تنظیم گردیده است. بر این بنیان تعداد 22 منبر در دسترس از سرتاسر ایران مورد مطالعه قرار گرفته است.<br><br>نتایج تحقیق نشان داد که الگوی مشترک در فرم اصلی منبر‌های چوبی ایران دوره قاجار به‌صورت، بدنه چندتکه در پنچ پله بدون در ورودی، مقصوره و نرده است. آرایه‌بندی آن می‌بایست به‌صورت قرینه و با بهره‌گیری از نقوش هندسی در قالب فن گره‌چینی، بر روی تمامی منبرها (خصوصا گره شمسه هشت) و متون مذهبی (اشعار) باشد.