دانشگاه بین المللی اما م رضا (ع) نشریه علمی هنرهای صناعی خراسان بزرگ 3092-7498 3 9 2025 04 21 A Critical Re-reading of Khwāja Kalān Khurāsānī’s Treatise in the Context of Safavid Musical Literature بازخوانی انتقادی رسالۀ خواجه کلان خراسانی در بستر ادبیات موسیقایی عصر صفوی 23 40 231560 10.22034/hgj.2025.522608.1040 FA سهند سلطاندوست استادیار مدعو، گروه هنر اسلامی، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه علم‌ و فرهنگ، تهران، ایران 0000-0001-8017-5385 امیرحسین داودوندی دانشجوی دکترای تاریخ ایران اسلامی، گروه تاریخ، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران 0009-0009-0552-3867 Journal Article 2025 02 08 The musical treatise of Khwāja Kalān Khurāsānī is one of the concise yet significant texts within the tradition of Persian music writing during the Safavid era, likely composed in its late period under the reign of Shah Sultan Husayn. The author is identified in all extant manuscripts as “Khwāja Kalān Khurāsānī,” although his exact identity remains unclear. This study, employing a descriptive-analytical approach and inductive reasoning, first investigates biographical sources, tadhkiras, and library catalogues to determine which historical figure bearing this title may be the author in question. Subsequently, based on the published critical edition of the treatise, the main musical and extra-musical themes and characteristics of the text are analyzed. Findings suggest that the treatise primarily focuses on vocal performance, discussing forty-two musical modes (modes and their hierarchies). The author’s stated motivation for composing the treatise is the application of musical principles to enhance the memorization and recitation of the divine word, indicating a connection between music and religious pedagogy. Despite offering valuable elements such as precise definitions of terminology—mostly linguistic in nature—the treatise presents fundamental ambiguities regarding the author, internal structure, and sources of knowledge, which limit the possibility of a more comprehensive analysis. <em>رسالۀ موسیقی</em> خواجه کلان خراسانی یکی از متون مختصر، اما مهم در سنت موسیقی‌نویسی فارسی دورۀ صفوی محسوب می‌شود که احتمالاً در اواسط این دوره و در عهد سلطنت شاه‌عباس اول تألیف شده است. مؤلف اثر در تمامی نسخه‌های شناخته‌شده با عنوان «خواجه کلان خراسانی» معرفی‌شده، اما هویت دقیق او تاکنون به‌درستی روشن نشده است. در این پژوهش با رویکردی توصیفی-تحلیلی و بهره‌گیری از راهبرد استقرایی، نخست با استناد به منابع تذکره‌ای، تراجم و فهرست‌های کتابخانه‌ای، تلاش شده تا مؤلف اثر در میان رجالی که عنوان «خواجه کلان» داشته‌اند، شناسایی شود. سپس بر پایۀ نسخۀ مصحَّح و چاپ‌شدۀ رساله، مهم‌ترین مضامین و ویژگی‌های موسیقایی و فراموسیقایی متن مورد تحلیل قرارگرفته است. یافته‌ها حاکی از آن است که رساله در برخی تعاریف به برداشتی آوازی در موسیقی توجه دارد. قابل‌ذکر است که خواجه کلان انگیزۀ خود از آموختن دانش موسیقی را کمک به بهبود حفظ و تلاوت کلام الهی دانسته است؛ انگیزه‌ای که از پیوند ژرف میان موسیقی و تربیت دینی حکایت دارد. همچنین، نگارش این رساله بنا به درخواست یکی از دوستان او صورت گرفته است. رساله در عین برخورداری از مزایایی همچون تعریف موجز و لغوی برخی اصطلاحات، با ابهاماتی اساسی دربارۀ مؤلف و منابع اطلاعاتی مواجه بوده که تحلیل جامع آن را با محدودیت‌هایی همراه ساخته است. همچنین، مقایسۀ این رساله با متون هم‌عصر مانند <em>بهجت‌الروح</em>، شباهت‌هایی در ساختار مدال و تفاوت‌هایی در نام‌گذاری گوشه‌ها نشان می‌دهد. https://hgj.imamreza.ac.ir/article_231560_58d06a9e1fb957307b47d0861301c8aa.pdf